ο πυλωρός

 Ξύπνησε με τη βεβαιότητα ότι κάτι είχε προηγηθεί από τον ίδιο, όχι μια σκέψη ούτε κάποιο όνειρο, αλλά μια πανάρχαια βούληση που είχε ήδη χαράξει το σχήμα της ανάσας του πριν καν γεννηθεί το στόμα του. Ο αέρας στο δωμάτιο δεν ήταν αέρας· ήταν λεπτή σκόνη από χαμένες ώρες, ένα αόρατο υπόλειμμα  από εποχές που δεν έγιναν ιστορία, δεν έφτασαν στο παρόν, αλλά έμειναν να αιωρούνται πάνω από τα κρεβάτια των ανθρώπων ως αποτυχημένες προφητείες. Άνοιξε τα μάτια του και για λίγο δεν αναγνώρισε τον κόσμο. Τα αντικείμενα είχαν μια αφύσικη ακινησία, λες και δεν τα κρατούσε η ύλη αλλά μια απόφαση πολύ παλαιότερη από την ύλη, μια εντολή χωρίς φωνή, ένα πρόσταγμα που δεν ειπώθηκε ποτέ κι όμως εκτελείται ακόμη. Το σεντόνι είχε κολλήσει επάνω του όπως κολλά ένα δεύτερο δέρμα σε σώμα που ξέχασε σε ποιον ανήκει, και τα δάχτυλά του έτρεμαν όχι από φόβο αλλά από μια υποσυνείδητη, βαθιά αναγνώριση. Κάτι μέσα του είχε αρχίσει να θυμάται πριν προλάβει να το σκεφτεί ο ίδιος. Κάτι που δεν είχε ηλικία. Κάτι που δεν κουβαλούσε βιογραφία. Κάτι που στεκόταν στο κέντρο του στήθους του σαν μαύρος ήλιος και απαιτούσε χώρο.

Σηκώθηκε αργά και το πάτωμα αναστέναξε. Όχι σαν παλιό ξύλο ή κάποια φθαρμένη επιφάνεια, αλλά σαν να πατούσε πάνω στην ίδια την κούραση του κόσμου. Ένιωσε τη σπονδυλική του στήλη να ισιώνει με κόπο, λες και έσυρε μαζί της τα ερείπια πολλών γεννήσεων. Από καιρό είχε πάψει να πιστεύει ότι ο άνθρωπος ξυπνά κάθε πρωί από τον ύπνο. Ο άνθρωπος ξυπνά από την ρευστή πραγματικότητα των ονείρων σε ένα άλλο ύπνο που ονομάζει ζωή, αυτό ήταν όλο. Για τον ίδιο η μέρα δεν είναι χάρη. Είναι επανάληψη της καταδίκης να συνεχίζει ενώ ξέρει. Να συνεχίζει ενώ έχει ήδη διαισθανθεί πως η ζωή δεν υπόσχεται τίποτα, δεν χρωστά τίποτα, δεν λυπάται για τίποτα. Μόνο επιμένει. Μόνο απλώνεται. Μόνο σπρώχνει τη σάρκα προς το επόμενο λεπτό όπως μια αόρατη δύναμη σπρώχνει τα άστρα προς τη φθορά τους. Κι εκείνος στεκόταν στη μέση αυτής της επιμονής ως ξένο σώμα, ως σκέψη που βρέθηκε κατά λάθος μέσα σε οργανισμό και τώρα έψαχνε τρόπο να βγει χωρίς να διαλύσει το δοχείο της.

Πλησίασε στο παράθυρο και είδε την πόλη να ανασαίνει βαριά κάτω από έναν ουρανό σχεδόν μεταλλικό. Οι πολυκατοικίες υψώνονταν μοιάζοντας με απολιθωμένες κραυγές. Τα μπαλκόνια ομοίαζαν με χείλη που είχαν απομείνει ανοιχτά ύστερα από μια φράση που δεν τόλμησε να ολοκληρωθεί. Σε κάποια δωμάτια έκαιγε ακόμη φως, και το φως αυτό δεν θύμιζε θαλπωρή· θύμιζε επιμονή της συνήθειας, τον μηχανικό παλμό μιας ζωής που συνεχίζεται επειδή δεν βρήκε ακόμη το κουράγιο να παραδεχτεί τη γύμνια της. Κοίταξε μακριά, εκεί όπου οι γραμμές της πόλης έλιωναν μέσα στο γκρίζο, και του ήρθε ξανά η ίδια σκέψη που τον ακολουθούσε από παιδί: ότι ο ορίζοντας δεν υπάρχει για να σε καλέσει αλλά για να σε ταπεινώσει. Είναι το σύνορο της όρασης, η στιγμή όπου το βλέμμα σου εξαντλείται και το άγνωστο δεν συγκινείται καθόλου από την εξάντλησή σου. Έτσι κατάλαβε αργά, με εκείνη τη σκληρή καθυστέρηση με την οποία ωριμάζουν οι πιο πικρές βεβαιότητες, πως ο ορίζοντας γεγονότων δεν είναι μόνο αστρονομία. Είναι το εσωτερικό χείλος κάθε απώλειας. Είναι το σημείο όπου πέφτουν όλα όσα νόμιζες ότι μπορείς να κρατήσεις: το πρόσωπο που αγάπησες, η ηλικία που σε πρόδωσε, το σώμα που σε υπηρέτησε μέχρι να αρχίσει να μιλά τη γλώσσα της φθοράς, η μητέρα σου όπως τη θυμάσαι, το παιδί που ήσουν προτού διδαχτείς να σκύβεις το κεφάλι μπροστά στην αναγκαιότητα. Από εκεί και πέρα δεν επιστρέφει τίποτα. Από εκεί και πέρα αρχίζει η πραγματική σιωπή.

Έκλεισε τα μάτια και ακούμπησε το μέτωπό του στον κρύο σοβά. Τότε ήταν που τον άκουσε. Όχι έξω. Μέσα. Έναν υπόκωφο ρυθμό, σαν τεράστια καρδιά θαμμένη στα σωθικά της ύπαρξης, να χτυπά με μια ακρίβεια απάνθρωπη, αμείλικτη, αδιάφορη. Κάθε χτύπος έμοιαζε να λέει: ήσουν αργός, ήσουν πάντα αργός, όλα είχαν ξεκινήσει πριν από σένα. Κι εκείνος, αντί να τρομάξει, ένιωσε κάτι χειρότερο: μια διαύγεια σχεδόν ανελέητη. Αν υπάρχει αρχή του χρόνου, σκέφτηκε, δεν μοιάζει με γέννα· μοιάζει με ρήξη. Με σκίσιμο. Με τη στιγμή που το τίποτα δεν άντεξε άλλο την ανυπαρξία του και υποχρεώθηκε να παραγάγει διάρκεια. Μπορεί να μην υπήρξε ποτέ πρώτη αυγή, πρώτη σπίθα, πρώτο λεπτό. Μπορεί να υπήρξε μόνο ένα άνοιγμα μέσα στο ακατανόητο, ένα ρήγμα που από τότε δεν έπαψε να αιμορραγεί ώρες, σώματα, ήλιους, φωνές, θανάτους. Και μέσα σε αυτό το ατέλειωτο άνοιγμα ο άνθρωπος έρχεται να σταθεί για λίγο, να δώσει όνομα στην αγωνία του, να βαφτίσει “μοίρα” αυτό που τον ξεπερνά, “θεό” αυτό που τον αγνοεί, “ελπίδα” αυτό που καθυστερεί την κατάρρευσή του.

Από παιδί τον βασάνιζε η ιδέα ενός ακίνητου πρώτου κινούντος. Του φαινόταν κάποτε παρήγορη, σχεδόν ευγενική. Ένας πρώτος παλμός χωρίς ανάγκη, ένα αρχικό αίτιο που έθεσε τα πάντα σε κίνηση χωρίς το ίδιο να υποταχθεί στην αλλαγή. Μα τώρα αυτή η ιδέα του έφερνε τρόμο. Γιατί αν πράγματι υπάρχει κάτι τέτοιο, τότε είναι το πιο ψυχρό απ’ όλα τα πιθανά ιερά. Μια αρχή που κινεί τα πάντα χωρίς να τραυματίζεται από τίποτα. Μια ώθηση που γεννά κόσμους χωρίς να συνοδεύεται από οίκτο για όσα θα υποστούν οι γεννημένοι. Μια ακινησία τόσο τέλεια ώστε δεν της λείπει ούτε η κραυγή ούτε η σάρκα ούτε ο αποχωρισμός. Κι εμείς, οι πρόσκαιροι φορείς αίματος, τι είμαστε μπροστά της; Εκκρεμότητες. Θραύσματα από επιθυμίες που δεν πρόλαβαν να αποκτήσουν δικαίωση. Μικρές εξάρσεις αυτοσυνείδησης που πιστεύουν ότι το σύμπαν τις παρακολουθεί ενώ στην πραγματικότητα το μόνο που συμβαίνει είναι ότι ο χρόνος τις λειαίνει όπως η φθορά λειαίνει τις πέτρες. Δεν υπάρχει κέντρο που να μας περιμένει. Δεν υπάρχει τελικός σκοπός που να νοσταλγεί την επιστροφή μας. Υπάρχει μόνο η ατελείωτη εργασία του γίγνεσθαι, κι αυτή η εργασία δεν σταματά ούτε για να θαυμάσει ούτε για να πενθήσει.

Το δωμάτιο άρχισε τότε να αλλάζει. Όχι με θόρυβο, όχι με κάποια χυδαία μεταμόρφωση που θα έδινε παρηγοριά στη λογική επειδή θα μπορούσε τουλάχιστον να περιγραφεί. Άλλαζε όπως αλλάζει το πρόσωπο κάποιου όταν ακούει, ξαφνικά, τη μόνη αλήθεια που δεν ήθελε ποτέ να μάθει. Οι γωνίες μαλάκωσαν. Οι αποστάσεις τρεμόπαιξαν. Η οροφή απομακρύνθηκε λες και δεν επιθυμούσε άλλο να μετέχει στο ίδιο γεωμετρικό ψέμα. Τα έπιπλα φάνηκαν για λίγο να χάνουν τη χρηστική τους ταυτότητα και να επιστρέφουν σε μια άγρια, προανθρώπινη κατάσταση, σαν να θυμόνταν πως προτού γίνουν τραπέζι, καρέκλα, κρεβάτι, υπήρξαν ορυκτό, ίνα, σκόνη, πίεση, πυρ. Ένιωσε το δέρμα του να σφίγγει. Κάθε πόρος άνοιξε όπως ένα μικρό στόμα και άρχισε να ρουφά τον χώρο. Δεν ήξερε αν έπρεπε να φωνάξει. Δεν φώναξε. Η φωνή είναι ακόμη μια εφεύρεση του φόβου, σκέφτηκε, ένας τρόπος να ζητά η ύλη βοήθεια από το ίδιο το κενό που τη συντρίβει.

Κι ύστερα είδε τον χρόνο. Όχι ως ρολόι, όχι ως διαδοχή, όχι ως αριθμούς πάνω σε οθόνες ή ημερολόγια. Τον είδε όπως είναι όταν ξεγυμνώνεται από τη χρηστική του μεταμφίεση: ένα ζώο αχανές, ένα πλάσμα φτιαγμένο από στρώσεις απώλειας, που σπρώχνει τα πάντα προς τα εμπρός όχι για να τα οδηγήσει κάπου αλλά για να μην τους επιτρέψει να σταθούν. Ένιωσε μέσα του όλες τις ηλικίες του ταυτόχρονα. Το βρέφος που δεν είχε ακόμη μάθει το όνομά του. Τον έφηβο που νόμιζε ότι η επιθυμία μπορεί να ανατρέψει τους νόμους. Τον άντρα που κοίταξε για πρώτη φορά έναν νεκρό και κατάλαβε ότι το σώμα δεν είναι ναός αλλά προσωρινό εργοτάξιο διάλυσης. Τον μελλοντικό ετοιμοθάνατο που ήδη κατοικεί πίσω από τα μάτια του, ήσυχος, υπομονετικός, βέβαιος. Όλοι αυτοί δεν διαδέχονταν ο ένας τον άλλον. Συνωστίζονταν μέσα του. Τον έσπρωχναν. Τον καταβρόχθιζαν. Και τότε συνειδητοποίησε κάτι που του έφερε ναυτία χωρίς υγρό, τρόμο χωρίς κραυγή: ο θάνατος δεν βρίσκεται στο τέλος της ζωής. Βρίσκεται στην αρχιτεκτονική της. Δεν έρχεται από έξω. Είναι ο κρυφός σχεδιαστής της κάθε αναπνοής, ο αόρατος τεχνίτης που ανοίγει χώρο μέσα στα κύτταρα για τη μελλοντική τους σιωπή.

Έγειρε στον τοίχο κι ένιωσε τον σφυγμό του να βαραίνει. Δεν ήταν πια βιολογικός ήχος. Ήταν μεταφυσικό σφυροκόπημα. Κάθε χτύπος έσκαβε μέσα του μια κοιλότητα ετοιμάζοντας θέση για κάτι αρχαιότερο από τον ίδιο. Τότε η σκέψη του στράφηκε στο αιώνιο, και η η ιδέα του δεν του φάνηκε ούτε ωραία ούτε υψηλή. Το αιώνιο δεν είναι παρηγοριά, ατελείωτο τραγούδι ή επέκταση της ευτυχίας πέρα από τη φθορά. Το αιώνιο είναι η αφαίρεση κάθε εξόδου. Η κατάργηση της παύσης. Η παραμονή μέσα στην πλήρη ένταση του είναι, χωρίς ύπνο, χωρίς λήθη, χωρίς ψέμα, χωρίς τη μικρή ευσπλαχνία που προσφέρει το τέλος. Μπροστά σε αυτή τη συνειδητοποίηση, όλα όσα οι άνθρωποι ονομάζουν σωτηρία του φάνηκαν παιδικές ζωγραφιές επάνω σε βομβαρδισμένο τοίχο. Δεν ήθελε αθανασία. Δεν ήθελε συνέχεια. Ήθελε μόνο να καταλάβει γιατί το τίποτα δεν αρκέστηκε στο τίποτα και παρήγαγε αυτή τη συντριβή που ονομάζουμε ύπαρξη. Γιατί να υπάρχει σώμα, αν προορίζεται για τέφρα; Γιατί να υπάρχει μνήμη, αν είναι φτιαγμένη να παραδοθεί στη σήψη; Γιατί να υπάρχει αγάπη, αν το καλύτερο που καταφέρνει είναι να μετατρέπει την απώλεια σε μακρόσυρτη εσωτερική αιμορραγία;

Κάπου τότε ένιωσε ότι το δωμάτιο δεν τον περιείχε πια. Όχι επειδή μεγάλωσε, αλλά επειδή η παρουσία του άρχισε να πυκνώνει. Δεν είχε γίνει πιο δυνατός· είχε γίνει πιο πραγματικός. Κι αυτή η πραγματικότητα έκαιγε. Τα χέρια του έμοιαζαν ξένα, λες και είχαν σχηματιστεί εκείνη τη στιγμή από συμπιεσμένο σκοτάδι και λεπτή σκόνη άστρων. Το πρόσωπό του βάρυνε από μια αυστηρότητα που δεν του ανήκε. Κάτι τον κοιτούσε μέσα από τα ίδια του τα μάτια, κάτι απείρως αρχαιότερο από τον ίδιο. Κάτι που δεν ζητούσε παρηγοριά, δεν προσδοκούσε νόημα, δεν ζητιάνευε μέλλον. Μόνο ήταν, και απαιτούσε να αντέξει το βλέμμα χωρίς να το κατεβάσει. Και τότε, μέσα στην ανυπόφορη αυτή εγρήγορση, κατάλαβε εκείνο που είχε αποφύγει σε όλη του τη ζωή: ότι η ζωή ίσως πράγματι να μην αφήνει ελπίδα. Ίσως κάθε ελπίδα να είναι μια επιδέσμια συναρμογή για να μην αντικρίσουμε την αυτούσια επιφάνεια του όντος. Ίσως ο άνθρωπος να εφηύρε τις υποσχέσεις, τις μεταθανάτιες εξισώσεις, τις κοσμικές αφηγήσεις, μόνο και μόνο για να μαλακώσει το γεγονός ότι βρίσκεται ριγμένος μέσα σε μια τάξη χωρίς έλεος. Κι όμως, ακριβώς εκεί όπου η ελπίδα διαλύεται, κάτι άλλο υψώνεται με αγριότητα σχεδόν ιερή: η παρουσία. Δεν είναι η γαλήνια παρουσία των ευλαβών. Ούτε η ήρεμη βεβαιότητα όσων συμβιβάστηκαν. Είναι η γυμνή παρουσία εκείνου που είδε το κενό και δεν λιποθύμησε. Εκείνου που αισθάνθηκε τη σάρκα του θνητή, τον χρόνο ασυγκίνητο, το αιώνιο αδυσώπητο, και παρ’ όλα αυτά δεν αποσύρθηκε από τον εαυτό του.

Στάθηκε όρθιος. Πολύ απλά. Πολύ τρομακτικά. Στάθηκε όρθιος όπως στέκεται ένας στύλος μέσα σε θύελλα από φλόγες και στάχτες, όχι επειδή ελπίζει να επιβιώσει, αλλά επειδή για ένα αδιανόητο κλάσμα κατάλαβε ότι αυτό είναι όλο: να είσαι εδώ, μέσα στη φθορά, μέσα στην έλλειψη εξήγησης, μέσα στη βεβαιότητα ότι ο χρόνος δεν θα λυγίσει για χάρη σου και ο θάνατος δεν θα σε εξαιρέσει. Από μακριά η πόλη συνέχιζε να πάλλεται με τους συνηθισμένους της θορύβους, με τους μικρούς αυτοματισμούς της συνήθειας, με τα χιλιάδες στόματα που μιλούν για αύριο σαν να πρόκειται για υπόσχεση και όχι για ακόμη ένα βήμα προς την αφαίρεση. Μα εκείνος δεν ανήκε πια σε αυτόν τον ύπνο. Κάτι μέσα του είχε περάσει πέρα από την ανάγκη για παρηγοριά. Είχε αγγίξει το αγέννητο βάθος απ’ όπου ξεπηδά κάθε αρχή και είχε νιώσει επάνω του την ψυχρή πνοή εκείνου που κινεί χωρίς να μετακινείται, γεννά χωρίς να αγγίζει, εγκαθιστά το γίγνεσθαι και μένει ξένο προς τα αποτελέσματά του. Δεν το αγάπησε. Δεν το προσκύνησε. Δεν ζήτησε να σωθεί. Μόνο το αναγνώρισε. Και μέσα σε αυτή την αναγνώριση, που ήταν τόσο αιχμηρή ώστε να μοιάζει με εσωτερική τομή, έπαψε να ζητά από τη ζωή να του φερθεί με δικαιοσύνη.

Έμεινε εκεί ως το ξημέρωμα ή ως κάτι που έμοιαζε με ξημέρωμα, αφού ούτε το φως πια δεν του φαινόταν αθώο. Το πρώτο γκρίζο άπλωσε πάνω στις προσόψεις των κτιρίων μια χλωμή αποκάλυψη. Όλα φάνηκαν ξανά γνώριμα και συνάμα αμετάκλητα ξένα, σαν να είχαν επιστρέψει από μια μικρή προσωπική αποκάλυψη που κανείς δεν θα παραδεχόταν. Άγγιξε το στήθος του και ένιωσε την καρδιά του να χτυπά ακόμη. Αυτό δεν του έδωσε χαρά. Του έδωσε ευθύνη. Να συνεχίσει, όχι επειδή περιμένει ανταμοιβή, όχι επειδή κάπου κρύβεται ένα βαθύτερο νόημα έτοιμο να φανερωθεί στον υπομονετικό, αλλά επειδή το να υπάρχεις, έστω και για λίγο, σημαίνει να υπομένεις με ανοιχτά μάτια τη λάμψη και τον τρόμο του πραγματικού. Κι έτσι, χωρίς προσευχή, χωρίς υπόσχεση, χωρίς καμία εξαγορά, πήρε μια ανάσα τόσο βαθιά που πόνεσε. Και στον πόνο εκείνης της ανάσας, στον καθαρό της πυρήνα, κατάλαβε επιτέλους τι του είχε απομείνει: ούτε ελπίδα ούτε παρηγοριά ούτε λύτρωση. Μόνο η ακραία, άγρυπνη, αδιαπραγμάτευτη παρουσία του μέσα στο ίδιο το υπάρχον. Και αυτό, για μια στιγμή που δεν χωρούσε σε χρόνο, ήταν πιο φοβερό και πιο αληθινό από κάθε σωτηρία.

 Η εσωτερική πάλη ήταν το μόνο του χόμπι. Την καλλιεργούσε όπως άλλοι καλλιεργούν φυτά στο μπαλκόνι: με υπομονή, με υπερβολική φροντίδα, με μια κρυφή ανάγκη να τα δει να μαραίνονται μπροστά στα μάτια του την ώρα που τα ποτίζει. Αν σταματούσε να παλεύει, φοβόταν, τότε ο θάνατος θα είχε επιτέλους χώρο να καθίσει δίπλα του στον καναπέ, να του πιάσει κουβέντα, να του δείξει τις φωτογραφίες από όλους εκείνους που πίστεψαν πως θα γλιτώσουν απλώς σκέφτοντας τον εαυτό τους ασταμάτητα. Γι’ αυτό συνέχιζε. Σκαρφίζονταν νέες ενοχές, νέες υποψίες, μικρές εσωτερικές δίκες όπου ο ίδιος ήταν και κατήγορος και μάρτυρας και θύμα. Ο δικαστής, φυσικά, ανέβαλλε αιωνίως την ετυμηγορία. Γιατί κάθε αύριο το κατηγορητήριο ερχόταν με άλλη φωνή, άλλο πρόσωπο. 

Τις νύχτες, το δωμάτιο μεταμορφωνόταν σε αρένα. Οι σκιές από τα έπιπλα μακραίναν, γλιστρούσαν στους τοίχους, έπαιρναν μορφές από παλιές του εκδοχές: ο έφηβος που ορκιζόταν πως δεν φοβάται τίποτα, ο άντρας που υπόσχονταν πως θα αλλάξει από αύριο, το παιδί που κοιτούσε το ταβάνι με μάτια τεντωμένα από εκείνο το πρώτο, ακατανόητο «γιατί». Όλοι αυτοί τον κύκλωναν, σαν παλιοί γνώριμοι που ήρθαν για δείπνο χωρίς να έχουν προσκληθεί. Στη μέση του δωματίου υπήρχε μια καρέκλα. Κάθε νύχτα καθόταν σε αυτήν ένας διαφορετικός φόβος. Μερικές φορές ο φόβος φορούσε το πρόσωπο του πατέρα του, άλλες το πρόσωπο μίας ερωμένης, άλλοτε το πρόσωπο ενός γιατρού που χαμογελούσε με την επαγγελματική εκείνη ευγένεια που μυρίζει λίγο νοσοκομείο.

Ο θάνατος, εν τω μεταξύ, δεν φαινόταν πουθενά. Αυτό ήταν το πιο ενοχλητικό. Έπρεπε να τον υποθέτει, να τον φαντάζεται σε σκιές, σε άδειες γωνίες, στην κίνηση του ρολογιού που είχε σταματήσει από χρόνια αλλά συνέχιζε να δείχνει μια ώρα που δεν υπήρξε ποτέ. Αν ο θάνατος ερχόταν στα ίσια, ίσως να έβρισκε το κουράγιο να τον κοιτάξει. Μα ο θάνατος ήταν πάντα ένα βλέμμα από πίσω, μια αναπνοή που δεν έβγαινε, μια σιωπή που έσταζε στην άκρη της φράσης και την έκανε ερωτηματικό.

Έτσι, ανακάλυψε τη χρησιμότητα της εσωτερικής σύγκρουσης. Αν μέσα του γινόταν διαρκώς πόλεμος, αν στήνονταν κάθε μέρα νέα στρατόπεδα, αν κήρυττε επαναστάσεις σε κάθε του σκέψη, τότε δεν θα υπήρχε χώρος για την απλή, καθαρή διαπίστωση ότι το σώμα του είναι θνητό. Η ένταση μετατοπίζονταν από το «πότε θα τελειώσω;» στο «γιατί είμαι έτσι;». Είχε καταφέρει να αντικαταστήσει τον τρόμο του τέλους με την υπνωτική, σχεδόν γλυκιά φρίκη του να μην αντέχει τον εαυτό του. Η ζωή του έγινε μια μακριά διαδρομή μέσα σε λαβύρινθο χωρίς έξοδο, όπου ο μινόταυρος ήταν ο ίδιος, αλλά τουλάχιστον ο μίτος της Αριάδνης είχε κοπεί τόσο νωρίς που κανείς δεν μπορούσε να τον κατηγορήσει πως δεν προσπάθησε να βρει διέξοδο.

Κάποια νύχτα, το ταβάνι ράγισε. Όχι από σεισμό, ούτε από παλιά υγρασία· ράγισε αθόρυβα, σαν να είχε βαρεθεί να παριστάνει τον ουρανό του δωματίου. Από τις ρωγμές άρχισε να διαρρέει ένα φως λεπτό, σχεδόν ανεπαίσθητο, σαν σκέψη που ακόμη ντρέπεται να διατυπωθεί. Σηκώθηκε από το κρεβάτι, στάθηκε ακριβώς από κάτω. Το φως έπεφτε πάνω στο πρόσωπό του σε λεπτές λωρίδες, κόβοντάς το σε κομμάτια. Για μια στιγμή είδε τον εαυτό του να διαχωρίζεται σε πρόσωπα: ένα μάτι που κοιτούσε μπροστά, ένα άλλο που κοιτούσε προς τα μέσα, ένα στόμα που ήθελε να γελάσει και άλλο ένα που ήθελε να ουρλιάξει. Τα πρόσωπα άρχισαν να περιστρέφονται γύρω από το κεφάλι του, σαν φεγγάρια σε τροχιά. Όσο πιο γρήγορα γύριζαν, τόσο πιο σταθερός ένιωθε. Η εσωτερική του πάλη αποκτούσε επιτέλους γεωμετρία.

Στο πάτωμα, οι σκιές έπαιζαν τα δικά τους παιχνίδια. Ενώ εκείνος στεκόταν ακίνητος, οι σκιές του πάλευαν μεταξύ τους. Η αριστερή σκιά άρπαζε την δεξιά από τον λαιμό, η πίσω σκιά κρατούσε την μπροστινή από τους ώμους, μια τέταρτη, πιο λεπτή και σχεδόν διάφανη, προσπαθούσε να ξεφύγει προς τον τοίχο. Έμοιαζε σαν να ήθελαν όλες να ξεσκιστούν μεταξύ τους, αλλά όποιος κι αν νικούσε, η ήττα θα ανήκε πάντα σ’ εκείνον που τις κουβαλούσε. Χαμογέλασε με ένα γέλιο που δεν έμοιαζε δικό του. Αν υπάρχει μέσα μου αρκετή βία, σκέφτηκε, ίσως ο θάνατος να βαρεθεί να περιμένει στην ουρά.

Το θυμήθηκε τότε: κάποτε, μικρός, είχε σταθεί μπροστά στον καθρέφτη του διαδρόμου και είχε ρωτήσει μεγαλόφωνα, χωρίς κανείς να τον έχει διδάξει τις λέξεις: «θα πεθάνω;». Οι γονείς του κοιμούνταν, το σπίτι βούιζε από την ανάσα των επίπλων, και ο καθρέφτης δεν είχε απάντηση. Εκείνη η σιωπή ήταν το πρώτο του τραύμα. Έπειτα από χρόνια, ανακάλυψε ότι η σιωπή αυτή συνέχιζε να απαντά σε κάθε του ερώτηση, απλώς είχε αλλάξει όνομα: την φώναζε αυτογνωσία, την φώναζε ευθύνη, την φώναζε ωριμότητα. Μα η ουσία έμενε η ίδια: καμία εξήγηση, μόνο μια επιβεβαίωση ότι δεν υπάρχει κέντρο να στηριχτεί, μόνο μια βεβαιότητα πως ο γκρεμός είναι η μόνη σταθερή επιφάνεια.

Τώρα, μπροστά στο ραγισμένο ταβάνι, ένιωσε την ανάγκη για μια νέα ερώτηση. Αντικατέστησε το «θα πεθάνω;» με το «γιατί χρειάζομαι τόσο πολύ να πολεμάω μέσα μου;». Η ερώτηση κρεμάστηκε στον αέρα, σαν λάμπα χωρίς ρεύμα. Από τις ρωγμές, το φως έμοιαζε να τη διαβάζει, να τη γεύεται, να αποφασίζει αν αξίζει απάντηση. Καμία φωνή δεν ακούστηκε· αντ’ αυτού, άρχισαν να πέφτουν από το ταβάνι μικρά χαρτιά, σαν στάχτες από καμένα γράμματα. Στο καθένα ήταν γραμμένη μία μόνο λέξη: «αναβολή», «μετά», «ίσως», «όταν», «αργότερα». Τα χαρτιά άγγιζαν το δέρμα του και έλιωναν, αφήνοντας μια αίσθηση δροσιάς, σαν κάποιος να φύλαγε μέσα του ένα υπόγειο πηγάδι που δεν είχε ακόμη τολμήσει να κατέβει.

Μάζεψε ένα από τα χαρτιά πριν προλάβει να λιώσει. Το έφερε κοντά στα μάτια του. Η λέξη επάνω ήταν «εσύ». Κοίταξε για λίγο την μελάνη, σαν να επρόκειτο να του εξηγήσει κάτι που πάντα ήξερε αλλά δεν τολμούσε να παραδεχτεί. Αν η εσωτερική του πάλη ήταν το αντίβαρο, τότε η ζυγαριά ποιανού ήταν; Ποιος κρατούσε τον μοχλό; Ίσως ο θάνατος να μην ήταν καν το άλλο άκρο· ίσως να ήταν το αόρατο χέρι που κρατούσε την ίδια τη ζυγαριά, κουνώντας την λίγο κάθε φορά που εκείνος πίστευε πως ισορρόπησε.

Βγήκε στο δρόμο. Η πόλη κοιμόταν με τα μάτια ανοιχτά: τα φώτα των πολυκατοικιών τρεμόπαιζαν σαν κόρες ματιών, τα μπαλκόνια έγερναν προς τα κάτω σαν ώμοι, τα παρκαρισμένα αυτοκίνητα έμοιαζαν με κουφάρια ζώων που συνήθισαν την ακινησία. Περπάτησε άσκοπα, μέχρι που βρέθηκε μπροστά σε μια παλιά στοά. Πάνω από την είσοδο, μια ταμπέλα ξεθωριασμένη έγραφε «ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΠΑΛΗ – ΕΙΣΟΔΟΣ ΔΩΡΕΑΝ». Γέλασε. Το γέλιο αντήχησε στη στοά όπως μια σταγόνα σε στεγνό πηγάδι. Πέρασε μέσα.

Στο εσωτερικό υπήρχαν πόρτες, δεκάδες πόρτες, όλες ίδιες, όλες αριθμημένες. Σε κάθε πόρτα υπήρχε ένα μικρό παράθυρο, και πίσω από κάθε παράθυρο ένας άνθρωπος καθισμένος. Μερικοί έκλαιγαν, άλλοι χτυπούσαν το κεφάλι τους στον τοίχο, άλλοι έγραφαν ασταμάτητα σε τετράδια που δεν τελείωναν ποτέ. Σε μία από τις πόρτες είδε έναν άντρα να στέκεται και να φωνάζει στον εαυτό του μέσα σε καθρέφτη· σε άλλη, μια γυναίκα να σβήνει ξανά και ξανά το ίδιο μήνυμα στο κινητό, χωρίς να το στείλει. Στην άκρη του διαδρόμου, μια ταμπέλα ενημέρωνε: «Παρακαλούνται οι επισκέπτες να μην διακόπτουν τις προσωπικές τους τραγωδίες. Η διάρκεια είναι αόριστη». Δεν ένιωσε καθόλου ξένος. Ήξερε ότι κάπου εδώ θα υπήρχε και το δικό του δωμάτιο.

Προχώρησε, διαβάζοντας τους αριθμούς. Κάθε τόσο, μια πόρτα άνοιγε για μια στιγμή, άφηνε να ξεφύγει ένας αναστεναγμός, μια βρισιά, ένα μικρό, κρυφό «σώσε με». Κανείς δεν έβγαινε, κανείς δεν έμπαινε. Οι άνθρωποι στις κάμαρες έμοιαζαν να έχουν ξεχάσει ότι η πόρτα ανοίγει από μέσα. Ή ίσως να το ήξεραν, αλλά προτιμούσαν την ασφάλεια της μάχης που δεν τελειώνει ποτέ από τον τρόμο ενός διαδρόμου χωρίς οδηγίες. Στο τέλος βρήκε τη δική του πόρτα. Πάνω της δεν είχε αριθμό, μόνο ένα σύμβολο: μια ζυγαριά με τα δύο της άκρα άδεια. Χτύπησε, από ευγένεια, και μετά μπήκε.

Στο δωμάτιο καθόταν ήδη κάποιος. Στην αρχή νόμισε πως ήταν ξένος. Ήταν γυρισμένος με την πλάτη, τα χέρια σταυρωμένα, το κεφάλι γερμένο προς έναν αόρατο ουρανό. Το δωμάτιο δεν είχε παράθυρα, ούτε ρολόι, ούτε καθρέφτη. Είχε μόνο ένα κρεβάτι, μια καρέκλα και μία λάμπα που τρεμόπαιζε σαν να μην είχε αποφασίσει αν θέλει να φωτίσει ή να αφήσει τα πράγματα στο σκοτάδι. Πλησίασε τον άγνωστο και στάθηκε από πάνω του. «Ήρθα για σένα», είπε. Η φωνή του ακούστηκε παράξενα παχιά, σαν να είχε ειπωθεί πολλές φορές στο παρελθόν, από άλλα στόματα. Δικά του αλλά άλλα.

Ο άντρας γύρισε. Δεν είχε πρόσωπο. Εκεί όπου έπρεπε να υπάρχουν μάτια και στόμα υπήρχε μια λεία επιφάνεια, σαν δέρμα που δεν δέχτηκε ποτέ να χαραχτεί από έκφραση. Κι όμως, τον αναγνώρισε. Τον είχε συναντήσει σε κάθε όνειρο όπου προσπαθούσε να μιλήσει και δεν μπορούσε, σε κάθε στιγμή που ήθελε να πει «φοβάμαι» και αντ’ αυτού έλεγε «είμαι κουρασμένος», σε κάθε φιλί που άφησε μισό. Ο άγνωστος σήκωσε το χέρι του, άγγιξε το στήθος του. Στο σημείο της καρδιάς, κάτι χτύπησε διπλά.

«Δεν μπορείς να με δεις», είπε ο δίχως πρόσωπο, «γιατί αν με δεις, δεν θα σε χρειάζομαι πια». Η φωνή του δεν έβγαινε από στόμα· γλιστρούσε κατευθείαν στα κόκαλα, σαν κρύο νερό που βρίσκει όλες τις ρωγμές και φωλιάζει. «Χρειάζομαι τη μάχη σου για να υπάρχω. Κάθε φορά που αμφισβητείς τον εαυτό σου, εγώ αποκτώ σχήμα. Κάθε ενοχή σου με ντύνει. Κάθε φόβος σου μου χαρίζει μάτια. Αν ποτέ σταματήσεις, θα μείνω γυμνός, κι ο θάνατος θα μας καταπιεί χωρίς καν να το προσέξεις».

Κάθισε απέναντί του. Ένιωσε την παλιά ανάγκη να δικαιολογηθεί, να εξηγήσει γιατί δεν ήταν αρκετός, γιατί δεν προσπάθησε αρκετά, γιατί πάντα κάτι τον τραβούσε πίσω την τελευταία στιγμή. Στα χείλη του ανέβηκαν λέξεις-δικαιολογίες, χρόνια ολόκληρα μαθημένες. Πριν προλάβει να τις πει, η λάμπα τρεμόπαιξε τόσο δυνατά που για μια στιγμή νόμιζε πως θα σβήσει. Στο τρεμόπαιγμα εκείνο είδε κάτι: ένα άλλο δωμάτιο, μια άλλη ζωή, όπου καθόταν ήσυχος, χωρίς καμία ανάγκη για πόλεμο μέσα του. Η εικόνα κράτησε κλάσμα δευτερολέπτου, μα ήταν αρκετό. Η καρδιά του βούλιαξε. Το κενό αυτού του πιθανού κόσμου ήταν πιο τρομακτικό από κάθε φανταστικό θάνατο. Τι θα έκανε χωρίς τις εσωτερικές του μάχες; Πού θα έκρυβε το φάντασμα της τελευταίας μέρας;

«Βλέπεις;» συνέχισε ο δίχως πρόσωπο. «Δεν φοβάσαι τόσο το τέλος, όσο την απουσία ρόλου πριν το τέλος. Η πάλη σου είναι το θέατρο όπου παίζεις τον πρωταγωνιστή. Ο θάνατος δεν θα σου κλέψει τη ζωή· θα σου κλέψει τη σκηνή. Γι’ αυτό με έχεις ανάγκη. Εγώ σου προσφέρω άπειρες πράξεις, άπειρες εκδοχές της ίδιας τραγωδίας, ώστε να μη χρειαστεί ποτέ να φτάσεις στην αυλαία».

Έκλεισε τα μάτια. Μέσα στο σκοτάδι, οι φωνές άρχισαν να πυκνώνουν: παλιές ντροπές, ξεχασμένα πρόσωπα που του είχαν πει «φοβάμαι» κι εκείνος είχε αλλάξει θέμα, νυχτερινές κρίσεις άγχους που τις βάφτιζε «κούραση», γιατροί που έλεγαν «είναι απλώς στρες», φίλοι που συμβούλευαν «μην σκέφτεσαι τόσο». Όλες αυτές οι φράσεις κολλούσαν πάνω του σαν βρεγμένα ρούχα. και από κάτω, αμίλητος, φούσκωνε ο παλιός του τρόμος: η σκέψη πως μια μέρα δεν θα υπάρχει ούτε φόβος, ούτε πάλη, ούτε θέατρο, μόνο μια σιωπή τόσο τέλεια που δεν θα χωράει ούτε το όνομά του.

Άνοιξε τα μάτια. Ο δίχως πρόσωπο είχε πλησιάσει. Τώρα στεκόταν τόσο κοντά που μπορούσε να δει τη λεπτή δόνηση στο άμορφο δέρμα, εκεί όπου κάποιοι θα έλεγαν πως βρίσκονται τα μάγουλα. «Θέλεις να σταματήσεις;» ρώτησε. Η ερώτηση ήταν απλή, σχεδόν προσβλητικά απλή. Σαν να του πρόσφεραν να σβήσει ολόκληρη τη βιβλιοθήκη μέσα του πατώντας ένα κουμπί. Και αν το έκανε; Αν μια μέρα ξυπνούσε χωρίς εσωτερικό πόλεμο, χωρίς την ανάγκη να αυτο-αναλύεται, χωρίς την ταραχή του να ψάχνει νόημα; Αν ο θάνατος δεν ήταν πια σκιά στο βάθος, αλλά απλός όρος στο συμβόλαιο της ύπαρξης; Ποιος θα ήταν τότε; Ποιον θα έπαιζε;

Δεν απάντησε. Αντ’ αυτού, σήκωσε τα χέρια και άρχισε να ψηλαφίζει την λεία επιφάνεια εκεί που θα έπρεπε να είναι το πρόσωπο του άλλου. Τα δάχτυλά του ένιωσαν μια απαλή αντίσταση, σαν να χάιδευαν επιφάνεια νερού λίγο πριν σπάσει. Σιγά-σιγά, στο σημείο που άγγιζε, άρχισε να σχηματίζεται κάτι σαν βλέμμα. Δεν ήταν μάτια, ήταν δύο μικρές δίνες σκότους, έτοιμες να ρουφήξουν οποιοδήποτε είδωλο τους προσφερόταν. Ένιωσε την έλξη τους, μια έλξη γνώριμη: ήταν η ίδια έλξη που ένιωθε όταν βυθιζόταν σε σκέψεις μέχρι εξάντλησης, όταν έσκαβε τόσο βαθιά μέσα του που ξεχνούσε πως υπάρχει και επιφάνεια.

«Κράτα με ζωντανό», είπε ο δίχως πρόσωπο. «Συνέχισε να παλεύεις. Εγώ θα στέκομαι εδώ, στην άκρη κάθε σου δράσης, έτοιμος να σε κρίνω, να σε αμφισβητήσω, να σου θυμίζω ότι δεν είσαι ποτέ αρκετός. Κι όσο εγώ υπάρχω, ο θάνατος θα περιμένει έξω από την πόρτα, ανυπόμονος αλλά υποχρεωμένος να σέβεται το πρόγραμμα. Η τραγωδία σου είναι το εισιτήριό σου για την αναβολή. Ας συνεχίσουμε το έργο.».

Το δωμάτιο άρχισε να μικραίνει. Οι τοίχοι πλησίαζαν, η λάμπα δυνάμωνε, η καρέκλα έμοιαζε πλέον τεράστια, το κρεβάτι μίκραινε. Για μια στιγμή, ένιωσε πως θα συνθλιβεί. Τότε συνέβη κάτι απροσδόκητο: γέλασε. Όχι από ελαφρότητα, ούτε από χαρά. Γέλασε σαν κάποιος που αιφνιδιασμένος αναγνωρίζει την γελοιότητα της δικής του επιμονής. «Έτσι λοιπόν», ψιθύρισε, «σε έφτιαξα εγώ για να μη χρειαστεί να κοιτάξω εκείνον». Έδειξε κάπου έξω από το δωμάτιο, προς μια κατεύθυνση χωρίς τοίχους. «Και τώρα μου ζητάς να σε τρέφω για πάντα, για να καθυστερώ το αναπόφευκτο».

Ο δίχως πρόσωπο έμεινε σιωπηλός. Οι δίνες στο σημείο των ματιών του, όμως, στροβιλίζονταν όλο και πιο γρήγορα. Ήταν πρόκληση, απειλή και παράκληση μαζί. Αν τον άφηνε να λιμοκτονήσει, θα έπρεπε να συναντήσει τον θάνατο χωρίς προσχήματα. Αν συνέχιζε να τον τρέφει, θα είχε πάντα κάτι σημαντικό να κάνει: να διορθώνει τον εαυτό του, να αναλύει τις πληγές του, να σχεδιάζει την επόμενη μάχη. Μπορούσε να περάσει ολόκληρη τη ζωή του έτσι, και ο θάνατος να καταφτάσει κάποτε και να τον βρει πανέτοιμο για άλλη μία εσωτερική δίκη, που αυτή τη φορά δεν θα είχε πια καν αντικείμενο. 

Σηκώθηκε. Πλησίασε την πόρτα. Το χέρι του έτρεμε, όχι από φόβο, αλλά από συνήθεια: ήταν η ίδια κίνηση που έκανε πάντα όταν επρόκειτο να σταματήσει κάτι που τον κατέστρεφε, μα που ήταν ταυτόχρονα ο αγαπημένος του ρόλος. Γύρισε και κοίταξε τον δίχως πρόσωπο, που τώρα είχε αρχίσει να ξεθωριάζει στις άκρες, σαν φωτογραφία που βράχηκε. «Δεν υπόσχομαι τίποτα», είπε. «Δεν ξέρω αν μπορώ να ζήσω χωρίς την πάλη. Ίσως να σε χρειάζομαι ακόμη, ίσως για πολύ. Μα απόψε, για μια φορά, θα αφήσω την ζυγαριά άδεια».

Άνοιξε την πόρτα. Αντί για διάδρομο, αντί για στοά, αντί για κόσμο γεμάτο δωμάτια και άλλους ανθρώπους στις δικές τους προσωπικές τραγωδίες, βρήκε ένα πεδίο άμορφο, μια λευκή έκταση χωρίς ορίζοντα, χωρίς σημάδια. Έκανε ένα βήμα. Δεν έπεσε. Δεν υψώθηκε. Απλώς υπήρξε. Η σιωπή εκεί δεν είχε βάρος, δεν είχε απειλή, δεν είχε υπόσχεση. Ήταν μια σιωπή που δεν τον αφορούσε προσωπικά. Ο θάνατος, κάπου μακριά, ήταν ακόμη πιθανότητα, μα δεν χρειαζόταν άλλο το καμουφλάζ της εσωτερικής πάλης για να κρυφτεί.

Κοίταξε πίσω. Η πόρτα είχε εξαφανιστεί. Δεν υπήρχε δωμάτιο, δεν υπήρχε ο δίχως πρόσωπο. Μόνο το αμυδρό αποτύπωμα ενός βήματος στο λευκό, τόσο ελαφρύ που ακόμη κι αν το έβλεπε κάποιος, θα δίσταζε να το ονομάσει. Ένιωσε ένα τσίμπημα νοσταλγίας για τις παλιές του μάχες, για την γλυκιά αναπνοή της αυτοκατηγορίας, για τον γνωστό θόρυβο των εσωτερικών του δικαστηρίων. Ήξερε πως μπορεί ανά πάσα ώρα να τα καλέσει πίσω. Ήταν δικές του εφευρέσεις, δικά του φαντάσματα, δικά του θέατρα.

Προχώρησε. Κάθε βήμα ήταν άδειο από νόημα και γι’ αυτό, κάπως παράξενα, πιο ανάλαφρο. Ο θάνατος δεν είχε αλλάξει θέση στον χάρτη. Είχε αλλάξει μόνος αυτός: για πρώτη φορά περπατούσε χωρίς να χρειάζεται αντίβαρο. Αν κάποτε ξαναγύριζε στην παλιά του αρένα, ίσως να έβρισκε τον δίχως πρόσωπο να τον περιμένει, πιο αδύναμο, πιο διαφανή, έτοιμο να χτιστεί ξανά από την παραμικρή ενοχή. Ίσως να υπέκυπτε. Ίσως να ξανάρχιζε η παράσταση. Μα προς το παρόν, για μια μικρή, αβέβαιη διαδρομή, μπορούσε να αντέξει την ιδέα ότι δεν παλεύει. Και πως ο φόβος του θανάτου δεν ήταν ο ίδιος ο γυμνός θάνατος. Αλλά μια εσωτερική κίνηση που έστεινε θέατρα με λέξεις, αυλαίες και παραλογισμούς απλά για να τον αποφύγει. Μόνο που τώρα -έστω για λίγο- δεν την είχε πλέον ανάγκη.

Το υπόγειο δεν ήταν κάτω απ’ το σπίτι· ήταν κάτω απ’ το βλέμμα μου. Κάθε φορά που έκλεινα τα μάτια, ένιωθα πως κάποιος τραβούσε ένα σκοινί από μέσα μου και άνοιγε μια καταπακτή, όχι προς τη γη αλλά προς μια δεύτερη, νωπή εκδοχή του εαυτού μου, εκείνη που δεν έχει ακόμη μάθει να παριστάνει. Τη μέρα έλεγα πως είμαι λειτουργικός, πως οι σκέψεις μου έχουν σχήμα και χρήσεις, πως μπορώ να περπατήσω σε ίσιες προτάσεις. Τη νύχτα όμως, κάτω από τα πλευρά, κάτι αναστέναζε με τον τρόπο που αναστέναζε παλιά η πόλη όταν την ξημέρωναν οι δρόμοι: σαν να μην πίστευε ότι το φως θα ’ρθει, κι ωστόσο ετοιμαζόταν να το υποστεί. Έτσι άρχισα να κατεβαίνω. Όχι επειδή ήθελα κάθαρση—η κάθαρση είναι μια λέξη που μοιάζει με απορρυπαντικό—αλλά επειδή κουράστηκα να με κρατάει όρθιο ένα πλήθος από μικρά «εγώ», πρόθυμα, κοφτερά, ευγενικά, θυμωμένα, εναλλάξ. Ήταν σαν να φοράω δέκα πρόσωπα το ένα πάνω στ’ άλλο και να περιμένω απ’ το δέρμα να μη ζεσταθεί.

Η σκάλα άρχιζε πίσω από τη γλώσσα. Όταν την κατέβαινα, ένιωθα τα δόντια μου να γίνονται κάγκελα, κι ο ουρανίσκος μια ταβανιά χαμηλή με υγρασία. Δεν υπήρχε πόρτα, υπήρχε μόνο μια απόφαση: να ανάψω το φως. Μα κάθε φορά που άπλωνα το χέρι προς τον διακόπτη, μια φωνή—κάθε φορά άλλη, και κάθε φορά δική μου—μου ψιθύριζε ότι το σκοτάδι είναι πιο ασφαλές, επειδή δεν σου ζητάει να εξηγήσεις τίποτα. Τότε ακριβώς καταλάβαινα ότι δεν φοβόμουν το υπόγειο· φοβόμουν την επιμονή του φωτός να επιβεβαιώνει. Και όπως στις παλιές φωτογραφίες, όταν τις αφήνεις στον ήλιο κι αρχίζουν να ξεθωριάζουν, έτσι κι εγώ ένιωθα ότι αν ανάψω, θα χαλάσουν οι επιμελημένες σκιάσεις που με έκαναν «εγώ». Η θυσία δεν θα ήταν αίμα· θα ήταν η παραίτηση από τη σκηνοθεσία.

Ένα βράδυ, η σκάλα με έβγαλε σε έναν διάδρομο που έμοιαζε με αποθήκη θεάτρου. Στοιβαγμένα σκηνικά, κουρτίνες χωρίς παράσταση, κορνίζες δίχως πρόσωπα. Πάνω τους σκόνη, αλλά όχι η σκόνη της εγκατάλειψης· η σκόνη της υπερβολικής χρήσης, εκείνη που αφήνει ένα αντικείμενο όταν το αγγίζουν πολλοί ρόλοι. Στη μέση υπήρχε μια λάμπα κρεμασμένη από ένα καλώδιο, σαν ετοιμόρροπη σελήνη. Την κούνησα, και το φως άναψε διστακτικά, όχι σαν φως δωματίου, αλλά σαν φως ανακριτικό, σαν να έφερνε μαζί του ένα τεφτέρι με ερωτήσεις. Τότε άκουσα θορύβους από παντού: μικρά βήματα που δεν πατούσαν στο πάτωμα, αλλά στις αποφάσεις μου. Κάτι τσαλάκωνε χαρτιά, κάτι έτριζε δάχτυλα, κάτι γελούσε σιγανά με την υπομονή ενός παιδιού που ξέρει ότι ο ενήλικας θα κουραστεί και θα το αφήσει να κερδίσει.

Οι μορφές άρχισαν να βγαίνουν από τις κουρτίνες όπως βγαίνει ο ατμός από βραστήρα: αόρατος μέχρι να βρει ψύχος. Δεν ήταν τέρατα, ούτε φαντάσματα—ήταν λειτουργίες. Ήταν η Επίδοση, με τα μάτια της σαν πίνακες προόδου. Ήταν η Ευγένεια, με το στόμα της ραμμένο σε χαμόγελο που δεν πονάει κανέναν εκτός από εμένα. Ήταν ο Κριτής, ένας άνδρας φτιαγμένος από κάρβουνο, που κάθε φορά που μιλούσε έπεφτε στάχτη από τα χείλη του και λέρωνε το πάτωμα με «έπρεπε» και «δεν αρκεί». Ήταν κι ένας μικρός, σχεδόν αδιάφορος τύπος που δεν τον αναγνώριζα, μέχρι που κατάλαβα ότι ήταν η Απόγνωση, ντυμένη απλά, για να μην την προσέξεις. Και πίσω, σε μια γωνία, υπήρχε κάτι που δεν είχε σχήμα. Έμοιαζε με κενό ανάμεσα σε δύο σκέψεις. Αυτό ήταν το παλιότερο απ’ όλα: το Κέντρο.

«Μη μας ανάβεις», είπε η Ευγένεια, κι ακούστηκε σαν να μου έλεγε «μην μας βλέπεις». «Αν μας ανάβεις, θα πρέπει να αλλάξουμε θέση».

«Αυτό είναι το νόημα», απάντησα, κι ένιωσα το στόμα μου να μην με υπακούει ακριβώς, σαν να το είπε κάποιος άλλος από μέσα μου, κάποιος που δεν είχε συνηθίσει να ζητάει άδεια. Ο Κριτής γέλασε. Η Επίδοση σήκωσε τα χαρτιά της σαν ασπίδα. Η Απόγνωση έκανε ένα μικρό νεύμα, σαν να ήξερε ότι επιτέλους άρχιζε το πραγματικό έργο.

Το φως, όμως, δεν έπεφτε σαν σεντόνι· έπεφτε σαν νυστέρι. Κάθε ακτίνα έκοβε ένα κομμάτι απ’ το σκοτάδι και το ανάγκαζε να γίνει πληροφορία. Και τότε συνέβη κάτι που δεν περίμενα: οι μορφές δεν έγιναν πιο καθαρές· έγιναν πιο ασταθείς. Σαν να μην άντεχαν να είναι σταθερά «εγώ» όταν τα κοιτούσα χωρίς μίσος και χωρίς θαυμασμό. Έβλεπα τις ραφές τους. Έβλεπα από τι είχαν φτιαχτεί: από ελλείψεις, από επαίνους, από ντροπές, από μισές επιτυχίες που τις είχα κάνει σημαίες. Τα «εγώ» μου ήταν μηχανισμοί επιβίωσης που είχαν ξεχάσει να κλείσουν μετά τον πόλεμο. Κι όσο τους έριχνα φως, τόσο άρχιζαν να τρέμουν, όχι επειδή τους επιτίθεμαι, αλλά επειδή δεν είχαν πια το προνόμιο να κυβερνούν από το σκοτάδι.

Στην άκρη του δωματίου, εκεί που οι κουρτίνες σχημάτιζαν μια δεύτερη σκιά, είδα κάτι γραμμένο πάνω σε ένα φύλλο, σαν σκηνοθετική σημείωση που ξέφυγε από άλλη παράσταση: «paste.txt». Δεν ήξερα τι σήμαινε, μα η λέξη είχε τη γεύση αντιγραφής, τη μυρωδιά ενός πράγματος που μεταφέρεται άκοπα από εδώ εκεί, σαν να μπορείς να μετακινήσεις ζωή χωρίς απώλεια. Εκεί κατάλαβα ότι το υπόγειο δεν κρατάει μόνο μυστικά· κρατάει και πρόχειρες λύσεις, εκείνες που έβαζα πάνω στις πληγές μου όπως κολλάς χαρτί σε σπασμένο τζάμι. Κι ότι τώρα, με το φως αναμμένο, έπρεπε να αποφασίσω τι θα κάνω με ό,τι είχα κολλήσει πάνω μου.

Οι μορφές άρχισαν να μιλάνε όλες μαζί, όχι σαν χορός τραγωδίας αλλά σαν πολυκατοικία που βράζει. Η Επίδοση με απειλούσε με αποτυχία, η Ευγένεια με μοναξιά, ο Κριτής με ατιμία, η Απόγνωση με ακινησία. Κι εγώ στη μέση, ένας διαχειριστής χωρίς κλειδιά. Τότε το Κέντρο—εκείνο το κενό—άρχισε να παίρνει μορφή, όχι με τη δική του ύλη αλλά με τη δική μου προσοχή. Ήταν σαν να ζωγράφιζα ένα κύκλο γύρω από το τίποτα και το τίποτα, από ευγένεια, να αποφάσιζε να εμφανιστεί. Δεν είχε πρόσωπο. Είχε μόνο έναν παλμό, όπως έχει η σιωπή όταν είναι φορτωμένη.

«Θέλεις να μας σκοτώσεις;» ρώτησε ο Κριτής, και για πρώτη φορά η φωνή του έτριξε σαν ξύλο που φοβάται τη φωτιά.

«Όχι», είπα. «Θέλω να σταματήσω να σας θυσιάζω ο ένας στον άλλον».

Η Ευγένεια σήκωσε το ραμμένο της χαμόγελο και το άφησε να πέσει, σαν να έβγαζε μάσκα. Κάτω από αυτό υπήρχε κούραση. Η Επίδοση άφησε τα χαρτιά της να σκορπίσουν. Πάνω τους δεν υπήρχαν αριθμοί· υπήρχαν ονόματα ανθρώπων που ήθελα να εντυπωσιάσω. Η Απόγνωση, ο πιο ήσυχος απ’ όλους, έδειξε με το δάχτυλο το Κέντρο και είπε κάτι που έμοιαζε με αστείο αλλά δεν ήταν: «Αν δεν του δώσεις χώρο, θα σου παίρνει χώρο».

Τότε συνέβη η πρώτη πραγματική θυσία. Δεν έπεσε αίμα, ούτε δάκρυ—έπεσε ιεραρχία. Τα «εγώ» μου είχαν μάθει να ζουν σαν στρατός: ένας αρχηγός τη φορά, οι άλλοι υπηρέτες. Άλλοτε κυβερνούσε η Επίδοση, άλλοτε ο Κριτής, άλλοτε η Ευγένεια· η Απόγνωση έκανε πάντα πραξικόπημα στο τέλος, όταν όλοι είχαν κουραστεί. Κι εγώ νόμιζα ότι αυτό είναι προσωπικότητα: μια σειρά από πραξικοπήματα με την ψευδαίσθηση σταθερότητας. Όμως τώρα, κάτω από το φως, ένιωσα ότι το Κέντρο δεν ήθελε να γίνει άλλος ένας αρχηγός. Ήθελε να γίνει τόπος. Ένας τόπος όπου οι άλλοι θα μπορούσαν να σταθούν χωρίς να αλληλοεξοντώνονται.

Άπλωσα το χέρι προς τη λάμπα και την κατέβασα χαμηλότερα, τόσο χαμηλά που το φως άρχισε να χτυπάει και μέσα μου σαν θερμότητα. Με κάθε εκατοστό, οι μορφές άλλαζαν θέση, όχι γιατί τις έσπρωχνα, αλλά γιατί ο χώρος τους αναδιαμορφωνόταν. Η περιφέρεια—οι συνήθεις άμυνες, οι εύκολες αντιδράσεις, οι ρόλοι—άρχισε να μαλακώνει, σαν κερί που δεν κρατάει πια το καλούπι. Και το Κέντρο φούσκωσε, σαν να ρουφούσε τον αέρα που είχαν καταλάβει οι υπόλοιποι. Δεν ήταν απειλή· ήταν επαναφορά. Η ισορροπία που πάντα έψαχνα έξω, σαν να είναι θέμα σωστών ανθρώπων, σωστών ημερών, σωστών επιβεβαιώσεων, τώρα έμοιαζε να ξεκινά από μέσα, από εκείνο το σημείο που δεν έχει ταμπέλα.

Ένιωσα τότε ότι το Κέντρο γίνεται περιφέρεια. Όχι με την έννοια ότι χάνεται, αλλά με την έννοια ότι ακτινοβολεί. Ότι αυτό που μέχρι χθες ήταν μια κρυφή εσωτερική κοιλότητα, γίνεται όριο, γίνεται δέρμα, γίνεται ο τρόπος που συναντώ τον κόσμο. Και η περιφέρεια—οι ρόλοι—γίνεται κέντρο μόνο ως λειτουργία, ως εργαλείο που επιστρέφει όταν χρειάζεται, όχι ως μόνιμος θρόνος. Ήταν σαν να αλλάζω τη γεωμετρία της ύπαρξής μου: αντί να έχω ένα κενό στον πυρήνα και πολύ θόρυβο γύρω γύρω, αποκτούσα έναν πυρήνα που δεν φώναζε, αλλά στήριζε, και γύρω του μια σιωπηλή οργάνωση. Αυτό δεν ήταν ευτυχία. Ήταν κάτι πιο τρομακτικό: απλότητα.

Ο Κριτής προσπάθησε να μιλήσει, να επαναφέρει τον νόμο, μα η φωνή του βγήκε σαν άσπρος καπνός και διαλύθηκε στο φως. Η Ευγένεια κάθισε στο πάτωμα και άφησε τα χέρια της να τρέμουν χωρίς να τα κρύβει. Η Επίδοση, για πρώτη φορά, κοίταξε ένα από τα χαρτιά της και το έσκισε, όχι από θυμό αλλά από ανακούφιση, σαν να διέγραφε μια σύμβαση που κανείς δεν θυμόταν πότε υπέγραψε. Η Απόγνωση σήκωσε τους ώμους, σαν να έλεγε «δεν είμαι ο εχθρός σας, είμαι η ένδειξη ότι κάτι δεν πάει καλά», και υποχώρησε λίγο, όχι επειδή εξαφανίστηκε, αλλά επειδή δεν χρειαζόταν να καταλάβει όλο τον χώρο.

Κι εγώ; Εγώ κατάλαβα ότι η θυσία των «εγώ» δεν είναι η εξόντωσή τους. Είναι η αποκαθήλωσή τους από το σκοτάδι. Είναι να πάψεις να τους επιτρέπεις να κυβερνούν από υπόγεια, να τους φέρεις στο φως όπου φαίνεται η χρησιμότητά τους και η υπερβολή τους. Είναι να δεις τις κρυμμένες ενέργειες—όχι ως δαίμονες, αλλά ως ξεχασμένα μέλη μιας οικογένειας—και να τους δώσεις θέση σε μια νέα ισορροπία που δεν ξεκινά από την περιφέρεια, από το «πώς φαίνομαι», αλλά από το κέντρο, από το «τι αντέχω να είμαι όταν δεν με κοιτάει κανείς».

Όταν έσβησα τη λάμπα, δεν ήταν επειδή τελείωσε. Ήταν επειδή το φως είχε περάσει μέσα μου, σαν να είχε βρει πια μόνιμη καλωδίωση. Ανέβηκα τη σκάλα και τα δόντια μου σταμάτησαν να είναι κάγκελα· έγιναν πάλι δόντια. Άνοιξα τα μάτια στο δωμάτιο, στο συνηθισμένο, στο καθημερινό. Μα υπήρχε μια διαφορά τόσο μικρή που θα την έχανες αν δεν είχες κατέβει: η σιωπή είχε βάρος, και το βάρος αυτό δεν με έπνιγε· με γείωνε. Και καθώς περπατούσα προς την ημέρα, ένιωθα τα παλιά «εγώ» να με ακολουθούν όχι σαν διεκδικητές, αλλά σαν σκιές που επιτέλους κατάλαβαν ότι δεν χρειάζεται να σπρώχνουν για να υπάρχουν. Το κέντρο μου, τώρα, ήταν αρκετό ώστε να χωράει και τους άλλους.