ο πυλωρός

 Ξύπνησε με τη βεβαιότητα ότι κάτι είχε προηγηθεί από τον ίδιο, όχι μια σκέψη ούτε κάποιο όνειρο, αλλά μια πανάρχαια βούληση που είχε ήδη χαράξει το σχήμα της ανάσας του πριν καν γεννηθεί το στόμα του. Ο αέρας στο δωμάτιο δεν ήταν αέρας· ήταν λεπτή σκόνη από χαμένες ώρες, ένα αόρατο υπόλειμμα  από εποχές που δεν έγιναν ιστορία, δεν έφτασαν στο παρόν, αλλά έμειναν να αιωρούνται πάνω από τα κρεβάτια των ανθρώπων ως αποτυχημένες προφητείες. Άνοιξε τα μάτια του και για λίγο δεν αναγνώρισε τον κόσμο. Τα αντικείμενα είχαν μια αφύσικη ακινησία, λες και δεν τα κρατούσε η ύλη αλλά μια απόφαση πολύ παλαιότερη από την ύλη, μια εντολή χωρίς φωνή, ένα πρόσταγμα που δεν ειπώθηκε ποτέ κι όμως εκτελείται ακόμη. Το σεντόνι είχε κολλήσει επάνω του όπως κολλά ένα δεύτερο δέρμα σε σώμα που ξέχασε σε ποιον ανήκει, και τα δάχτυλά του έτρεμαν όχι από φόβο αλλά από μια υποσυνείδητη, βαθιά αναγνώριση. Κάτι μέσα του είχε αρχίσει να θυμάται πριν προλάβει να το σκεφτεί ο ίδιος. Κάτι που δεν είχε ηλικία. Κάτι που δεν κουβαλούσε βιογραφία. Κάτι που στεκόταν στο κέντρο του στήθους του σαν μαύρος ήλιος και απαιτούσε χώρο.

Σηκώθηκε αργά και το πάτωμα αναστέναξε. Όχι σαν παλιό ξύλο ή κάποια φθαρμένη επιφάνεια, αλλά σαν να πατούσε πάνω στην ίδια την κούραση του κόσμου. Ένιωσε τη σπονδυλική του στήλη να ισιώνει με κόπο, λες και έσυρε μαζί της τα ερείπια πολλών γεννήσεων. Από καιρό είχε πάψει να πιστεύει ότι ο άνθρωπος ξυπνά κάθε πρωί από τον ύπνο. Ο άνθρωπος ξυπνά από την ρευστή πραγματικότητα των ονείρων σε ένα άλλο ύπνο που ονομάζει ζωή, αυτό ήταν όλο. Για τον ίδιο η μέρα δεν είναι χάρη. Είναι επανάληψη της καταδίκης να συνεχίζει ενώ ξέρει. Να συνεχίζει ενώ έχει ήδη διαισθανθεί πως η ζωή δεν υπόσχεται τίποτα, δεν χρωστά τίποτα, δεν λυπάται για τίποτα. Μόνο επιμένει. Μόνο απλώνεται. Μόνο σπρώχνει τη σάρκα προς το επόμενο λεπτό όπως μια αόρατη δύναμη σπρώχνει τα άστρα προς τη φθορά τους. Κι εκείνος στεκόταν στη μέση αυτής της επιμονής ως ξένο σώμα, ως σκέψη που βρέθηκε κατά λάθος μέσα σε οργανισμό και τώρα έψαχνε τρόπο να βγει χωρίς να διαλύσει το δοχείο της.

Πλησίασε στο παράθυρο και είδε την πόλη να ανασαίνει βαριά κάτω από έναν ουρανό σχεδόν μεταλλικό. Οι πολυκατοικίες υψώνονταν μοιάζοντας με απολιθωμένες κραυγές. Τα μπαλκόνια ομοίαζαν με χείλη που είχαν απομείνει ανοιχτά ύστερα από μια φράση που δεν τόλμησε να ολοκληρωθεί. Σε κάποια δωμάτια έκαιγε ακόμη φως, και το φως αυτό δεν θύμιζε θαλπωρή· θύμιζε επιμονή της συνήθειας, τον μηχανικό παλμό μιας ζωής που συνεχίζεται επειδή δεν βρήκε ακόμη το κουράγιο να παραδεχτεί τη γύμνια της. Κοίταξε μακριά, εκεί όπου οι γραμμές της πόλης έλιωναν μέσα στο γκρίζο, και του ήρθε ξανά η ίδια σκέψη που τον ακολουθούσε από παιδί: ότι ο ορίζοντας δεν υπάρχει για να σε καλέσει αλλά για να σε ταπεινώσει. Είναι το σύνορο της όρασης, η στιγμή όπου το βλέμμα σου εξαντλείται και το άγνωστο δεν συγκινείται καθόλου από την εξάντλησή σου. Έτσι κατάλαβε αργά, με εκείνη τη σκληρή καθυστέρηση με την οποία ωριμάζουν οι πιο πικρές βεβαιότητες, πως ο ορίζοντας γεγονότων δεν είναι μόνο αστρονομία. Είναι το εσωτερικό χείλος κάθε απώλειας. Είναι το σημείο όπου πέφτουν όλα όσα νόμιζες ότι μπορείς να κρατήσεις: το πρόσωπο που αγάπησες, η ηλικία που σε πρόδωσε, το σώμα που σε υπηρέτησε μέχρι να αρχίσει να μιλά τη γλώσσα της φθοράς, η μητέρα σου όπως τη θυμάσαι, το παιδί που ήσουν προτού διδαχτείς να σκύβεις το κεφάλι μπροστά στην αναγκαιότητα. Από εκεί και πέρα δεν επιστρέφει τίποτα. Από εκεί και πέρα αρχίζει η πραγματική σιωπή.

Έκλεισε τα μάτια και ακούμπησε το μέτωπό του στον κρύο σοβά. Τότε ήταν που τον άκουσε. Όχι έξω. Μέσα. Έναν υπόκωφο ρυθμό, σαν τεράστια καρδιά θαμμένη στα σωθικά της ύπαρξης, να χτυπά με μια ακρίβεια απάνθρωπη, αμείλικτη, αδιάφορη. Κάθε χτύπος έμοιαζε να λέει: ήσουν αργός, ήσουν πάντα αργός, όλα είχαν ξεκινήσει πριν από σένα. Κι εκείνος, αντί να τρομάξει, ένιωσε κάτι χειρότερο: μια διαύγεια σχεδόν ανελέητη. Αν υπάρχει αρχή του χρόνου, σκέφτηκε, δεν μοιάζει με γέννα· μοιάζει με ρήξη. Με σκίσιμο. Με τη στιγμή που το τίποτα δεν άντεξε άλλο την ανυπαρξία του και υποχρεώθηκε να παραγάγει διάρκεια. Μπορεί να μην υπήρξε ποτέ πρώτη αυγή, πρώτη σπίθα, πρώτο λεπτό. Μπορεί να υπήρξε μόνο ένα άνοιγμα μέσα στο ακατανόητο, ένα ρήγμα που από τότε δεν έπαψε να αιμορραγεί ώρες, σώματα, ήλιους, φωνές, θανάτους. Και μέσα σε αυτό το ατέλειωτο άνοιγμα ο άνθρωπος έρχεται να σταθεί για λίγο, να δώσει όνομα στην αγωνία του, να βαφτίσει “μοίρα” αυτό που τον ξεπερνά, “θεό” αυτό που τον αγνοεί, “ελπίδα” αυτό που καθυστερεί την κατάρρευσή του.

Από παιδί τον βασάνιζε η ιδέα ενός ακίνητου πρώτου κινούντος. Του φαινόταν κάποτε παρήγορη, σχεδόν ευγενική. Ένας πρώτος παλμός χωρίς ανάγκη, ένα αρχικό αίτιο που έθεσε τα πάντα σε κίνηση χωρίς το ίδιο να υποταχθεί στην αλλαγή. Μα τώρα αυτή η ιδέα του έφερνε τρόμο. Γιατί αν πράγματι υπάρχει κάτι τέτοιο, τότε είναι το πιο ψυχρό απ’ όλα τα πιθανά ιερά. Μια αρχή που κινεί τα πάντα χωρίς να τραυματίζεται από τίποτα. Μια ώθηση που γεννά κόσμους χωρίς να συνοδεύεται από οίκτο για όσα θα υποστούν οι γεννημένοι. Μια ακινησία τόσο τέλεια ώστε δεν της λείπει ούτε η κραυγή ούτε η σάρκα ούτε ο αποχωρισμός. Κι εμείς, οι πρόσκαιροι φορείς αίματος, τι είμαστε μπροστά της; Εκκρεμότητες. Θραύσματα από επιθυμίες που δεν πρόλαβαν να αποκτήσουν δικαίωση. Μικρές εξάρσεις αυτοσυνείδησης που πιστεύουν ότι το σύμπαν τις παρακολουθεί ενώ στην πραγματικότητα το μόνο που συμβαίνει είναι ότι ο χρόνος τις λειαίνει όπως η φθορά λειαίνει τις πέτρες. Δεν υπάρχει κέντρο που να μας περιμένει. Δεν υπάρχει τελικός σκοπός που να νοσταλγεί την επιστροφή μας. Υπάρχει μόνο η ατελείωτη εργασία του γίγνεσθαι, κι αυτή η εργασία δεν σταματά ούτε για να θαυμάσει ούτε για να πενθήσει.

Το δωμάτιο άρχισε τότε να αλλάζει. Όχι με θόρυβο, όχι με κάποια χυδαία μεταμόρφωση που θα έδινε παρηγοριά στη λογική επειδή θα μπορούσε τουλάχιστον να περιγραφεί. Άλλαζε όπως αλλάζει το πρόσωπο κάποιου όταν ακούει, ξαφνικά, τη μόνη αλήθεια που δεν ήθελε ποτέ να μάθει. Οι γωνίες μαλάκωσαν. Οι αποστάσεις τρεμόπαιξαν. Η οροφή απομακρύνθηκε λες και δεν επιθυμούσε άλλο να μετέχει στο ίδιο γεωμετρικό ψέμα. Τα έπιπλα φάνηκαν για λίγο να χάνουν τη χρηστική τους ταυτότητα και να επιστρέφουν σε μια άγρια, προανθρώπινη κατάσταση, σαν να θυμόνταν πως προτού γίνουν τραπέζι, καρέκλα, κρεβάτι, υπήρξαν ορυκτό, ίνα, σκόνη, πίεση, πυρ. Ένιωσε το δέρμα του να σφίγγει. Κάθε πόρος άνοιξε όπως ένα μικρό στόμα και άρχισε να ρουφά τον χώρο. Δεν ήξερε αν έπρεπε να φωνάξει. Δεν φώναξε. Η φωνή είναι ακόμη μια εφεύρεση του φόβου, σκέφτηκε, ένας τρόπος να ζητά η ύλη βοήθεια από το ίδιο το κενό που τη συντρίβει.

Κι ύστερα είδε τον χρόνο. Όχι ως ρολόι, όχι ως διαδοχή, όχι ως αριθμούς πάνω σε οθόνες ή ημερολόγια. Τον είδε όπως είναι όταν ξεγυμνώνεται από τη χρηστική του μεταμφίεση: ένα ζώο αχανές, ένα πλάσμα φτιαγμένο από στρώσεις απώλειας, που σπρώχνει τα πάντα προς τα εμπρός όχι για να τα οδηγήσει κάπου αλλά για να μην τους επιτρέψει να σταθούν. Ένιωσε μέσα του όλες τις ηλικίες του ταυτόχρονα. Το βρέφος που δεν είχε ακόμη μάθει το όνομά του. Τον έφηβο που νόμιζε ότι η επιθυμία μπορεί να ανατρέψει τους νόμους. Τον άντρα που κοίταξε για πρώτη φορά έναν νεκρό και κατάλαβε ότι το σώμα δεν είναι ναός αλλά προσωρινό εργοτάξιο διάλυσης. Τον μελλοντικό ετοιμοθάνατο που ήδη κατοικεί πίσω από τα μάτια του, ήσυχος, υπομονετικός, βέβαιος. Όλοι αυτοί δεν διαδέχονταν ο ένας τον άλλον. Συνωστίζονταν μέσα του. Τον έσπρωχναν. Τον καταβρόχθιζαν. Και τότε συνειδητοποίησε κάτι που του έφερε ναυτία χωρίς υγρό, τρόμο χωρίς κραυγή: ο θάνατος δεν βρίσκεται στο τέλος της ζωής. Βρίσκεται στην αρχιτεκτονική της. Δεν έρχεται από έξω. Είναι ο κρυφός σχεδιαστής της κάθε αναπνοής, ο αόρατος τεχνίτης που ανοίγει χώρο μέσα στα κύτταρα για τη μελλοντική τους σιωπή.

Έγειρε στον τοίχο κι ένιωσε τον σφυγμό του να βαραίνει. Δεν ήταν πια βιολογικός ήχος. Ήταν μεταφυσικό σφυροκόπημα. Κάθε χτύπος έσκαβε μέσα του μια κοιλότητα ετοιμάζοντας θέση για κάτι αρχαιότερο από τον ίδιο. Τότε η σκέψη του στράφηκε στο αιώνιο, και η η ιδέα του δεν του φάνηκε ούτε ωραία ούτε υψηλή. Το αιώνιο δεν είναι παρηγοριά, ατελείωτο τραγούδι ή επέκταση της ευτυχίας πέρα από τη φθορά. Το αιώνιο είναι η αφαίρεση κάθε εξόδου. Η κατάργηση της παύσης. Η παραμονή μέσα στην πλήρη ένταση του είναι, χωρίς ύπνο, χωρίς λήθη, χωρίς ψέμα, χωρίς τη μικρή ευσπλαχνία που προσφέρει το τέλος. Μπροστά σε αυτή τη συνειδητοποίηση, όλα όσα οι άνθρωποι ονομάζουν σωτηρία του φάνηκαν παιδικές ζωγραφιές επάνω σε βομβαρδισμένο τοίχο. Δεν ήθελε αθανασία. Δεν ήθελε συνέχεια. Ήθελε μόνο να καταλάβει γιατί το τίποτα δεν αρκέστηκε στο τίποτα και παρήγαγε αυτή τη συντριβή που ονομάζουμε ύπαρξη. Γιατί να υπάρχει σώμα, αν προορίζεται για τέφρα; Γιατί να υπάρχει μνήμη, αν είναι φτιαγμένη να παραδοθεί στη σήψη; Γιατί να υπάρχει αγάπη, αν το καλύτερο που καταφέρνει είναι να μετατρέπει την απώλεια σε μακρόσυρτη εσωτερική αιμορραγία;

Κάπου τότε ένιωσε ότι το δωμάτιο δεν τον περιείχε πια. Όχι επειδή μεγάλωσε, αλλά επειδή η παρουσία του άρχισε να πυκνώνει. Δεν είχε γίνει πιο δυνατός· είχε γίνει πιο πραγματικός. Κι αυτή η πραγματικότητα έκαιγε. Τα χέρια του έμοιαζαν ξένα, λες και είχαν σχηματιστεί εκείνη τη στιγμή από συμπιεσμένο σκοτάδι και λεπτή σκόνη άστρων. Το πρόσωπό του βάρυνε από μια αυστηρότητα που δεν του ανήκε. Κάτι τον κοιτούσε μέσα από τα ίδια του τα μάτια, κάτι απείρως αρχαιότερο από τον ίδιο. Κάτι που δεν ζητούσε παρηγοριά, δεν προσδοκούσε νόημα, δεν ζητιάνευε μέλλον. Μόνο ήταν, και απαιτούσε να αντέξει το βλέμμα χωρίς να το κατεβάσει. Και τότε, μέσα στην ανυπόφορη αυτή εγρήγορση, κατάλαβε εκείνο που είχε αποφύγει σε όλη του τη ζωή: ότι η ζωή ίσως πράγματι να μην αφήνει ελπίδα. Ίσως κάθε ελπίδα να είναι μια επιδέσμια συναρμογή για να μην αντικρίσουμε την αυτούσια επιφάνεια του όντος. Ίσως ο άνθρωπος να εφηύρε τις υποσχέσεις, τις μεταθανάτιες εξισώσεις, τις κοσμικές αφηγήσεις, μόνο και μόνο για να μαλακώσει το γεγονός ότι βρίσκεται ριγμένος μέσα σε μια τάξη χωρίς έλεος. Κι όμως, ακριβώς εκεί όπου η ελπίδα διαλύεται, κάτι άλλο υψώνεται με αγριότητα σχεδόν ιερή: η παρουσία. Δεν είναι η γαλήνια παρουσία των ευλαβών. Ούτε η ήρεμη βεβαιότητα όσων συμβιβάστηκαν. Είναι η γυμνή παρουσία εκείνου που είδε το κενό και δεν λιποθύμησε. Εκείνου που αισθάνθηκε τη σάρκα του θνητή, τον χρόνο ασυγκίνητο, το αιώνιο αδυσώπητο, και παρ’ όλα αυτά δεν αποσύρθηκε από τον εαυτό του.

Στάθηκε όρθιος. Πολύ απλά. Πολύ τρομακτικά. Στάθηκε όρθιος όπως στέκεται ένας στύλος μέσα σε θύελλα από φλόγες και στάχτες, όχι επειδή ελπίζει να επιβιώσει, αλλά επειδή για ένα αδιανόητο κλάσμα κατάλαβε ότι αυτό είναι όλο: να είσαι εδώ, μέσα στη φθορά, μέσα στην έλλειψη εξήγησης, μέσα στη βεβαιότητα ότι ο χρόνος δεν θα λυγίσει για χάρη σου και ο θάνατος δεν θα σε εξαιρέσει. Από μακριά η πόλη συνέχιζε να πάλλεται με τους συνηθισμένους της θορύβους, με τους μικρούς αυτοματισμούς της συνήθειας, με τα χιλιάδες στόματα που μιλούν για αύριο σαν να πρόκειται για υπόσχεση και όχι για ακόμη ένα βήμα προς την αφαίρεση. Μα εκείνος δεν ανήκε πια σε αυτόν τον ύπνο. Κάτι μέσα του είχε περάσει πέρα από την ανάγκη για παρηγοριά. Είχε αγγίξει το αγέννητο βάθος απ’ όπου ξεπηδά κάθε αρχή και είχε νιώσει επάνω του την ψυχρή πνοή εκείνου που κινεί χωρίς να μετακινείται, γεννά χωρίς να αγγίζει, εγκαθιστά το γίγνεσθαι και μένει ξένο προς τα αποτελέσματά του. Δεν το αγάπησε. Δεν το προσκύνησε. Δεν ζήτησε να σωθεί. Μόνο το αναγνώρισε. Και μέσα σε αυτή την αναγνώριση, που ήταν τόσο αιχμηρή ώστε να μοιάζει με εσωτερική τομή, έπαψε να ζητά από τη ζωή να του φερθεί με δικαιοσύνη.

Έμεινε εκεί ως το ξημέρωμα ή ως κάτι που έμοιαζε με ξημέρωμα, αφού ούτε το φως πια δεν του φαινόταν αθώο. Το πρώτο γκρίζο άπλωσε πάνω στις προσόψεις των κτιρίων μια χλωμή αποκάλυψη. Όλα φάνηκαν ξανά γνώριμα και συνάμα αμετάκλητα ξένα, σαν να είχαν επιστρέψει από μια μικρή προσωπική αποκάλυψη που κανείς δεν θα παραδεχόταν. Άγγιξε το στήθος του και ένιωσε την καρδιά του να χτυπά ακόμη. Αυτό δεν του έδωσε χαρά. Του έδωσε ευθύνη. Να συνεχίσει, όχι επειδή περιμένει ανταμοιβή, όχι επειδή κάπου κρύβεται ένα βαθύτερο νόημα έτοιμο να φανερωθεί στον υπομονετικό, αλλά επειδή το να υπάρχεις, έστω και για λίγο, σημαίνει να υπομένεις με ανοιχτά μάτια τη λάμψη και τον τρόμο του πραγματικού. Κι έτσι, χωρίς προσευχή, χωρίς υπόσχεση, χωρίς καμία εξαγορά, πήρε μια ανάσα τόσο βαθιά που πόνεσε. Και στον πόνο εκείνης της ανάσας, στον καθαρό της πυρήνα, κατάλαβε επιτέλους τι του είχε απομείνει: ούτε ελπίδα ούτε παρηγοριά ούτε λύτρωση. Μόνο η ακραία, άγρυπνη, αδιαπραγμάτευτη παρουσία του μέσα στο ίδιο το υπάρχον. Και αυτό, για μια στιγμή που δεν χωρούσε σε χρόνο, ήταν πιο φοβερό και πιο αληθινό από κάθε σωτηρία.

 Η εσωτερική πάλη ήταν το μόνο του χόμπι. Την καλλιεργούσε όπως άλλοι καλλιεργούν φυτά στο μπαλκόνι: με υπομονή, με υπερβολική φροντίδα, με μια κρυφή ανάγκη να τα δει να μαραίνονται μπροστά στα μάτια του την ώρα που τα ποτίζει. Αν σταματούσε να παλεύει, φοβόταν, τότε ο θάνατος θα είχε επιτέλους χώρο να καθίσει δίπλα του στον καναπέ, να του πιάσει κουβέντα, να του δείξει τις φωτογραφίες από όλους εκείνους που πίστεψαν πως θα γλιτώσουν απλώς σκέφτοντας τον εαυτό τους ασταμάτητα. Γι’ αυτό συνέχιζε. Σκαρφίζονταν νέες ενοχές, νέες υποψίες, μικρές εσωτερικές δίκες όπου ο ίδιος ήταν και κατήγορος και μάρτυρας και θύμα. Ο δικαστής, φυσικά, ανέβαλλε αιωνίως την ετυμηγορία. Γιατί κάθε αύριο το κατηγορητήριο ερχόταν με άλλη φωνή, άλλο πρόσωπο. 

Τις νύχτες, το δωμάτιο μεταμορφωνόταν σε αρένα. Οι σκιές από τα έπιπλα μακραίναν, γλιστρούσαν στους τοίχους, έπαιρναν μορφές από παλιές του εκδοχές: ο έφηβος που ορκιζόταν πως δεν φοβάται τίποτα, ο άντρας που υπόσχονταν πως θα αλλάξει από αύριο, το παιδί που κοιτούσε το ταβάνι με μάτια τεντωμένα από εκείνο το πρώτο, ακατανόητο «γιατί». Όλοι αυτοί τον κύκλωναν, σαν παλιοί γνώριμοι που ήρθαν για δείπνο χωρίς να έχουν προσκληθεί. Στη μέση του δωματίου υπήρχε μια καρέκλα. Κάθε νύχτα καθόταν σε αυτήν ένας διαφορετικός φόβος. Μερικές φορές ο φόβος φορούσε το πρόσωπο του πατέρα του, άλλες το πρόσωπο μίας ερωμένης, άλλοτε το πρόσωπο ενός γιατρού που χαμογελούσε με την επαγγελματική εκείνη ευγένεια που μυρίζει λίγο νοσοκομείο.

Ο θάνατος, εν τω μεταξύ, δεν φαινόταν πουθενά. Αυτό ήταν το πιο ενοχλητικό. Έπρεπε να τον υποθέτει, να τον φαντάζεται σε σκιές, σε άδειες γωνίες, στην κίνηση του ρολογιού που είχε σταματήσει από χρόνια αλλά συνέχιζε να δείχνει μια ώρα που δεν υπήρξε ποτέ. Αν ο θάνατος ερχόταν στα ίσια, ίσως να έβρισκε το κουράγιο να τον κοιτάξει. Μα ο θάνατος ήταν πάντα ένα βλέμμα από πίσω, μια αναπνοή που δεν έβγαινε, μια σιωπή που έσταζε στην άκρη της φράσης και την έκανε ερωτηματικό.

Έτσι, ανακάλυψε τη χρησιμότητα της εσωτερικής σύγκρουσης. Αν μέσα του γινόταν διαρκώς πόλεμος, αν στήνονταν κάθε μέρα νέα στρατόπεδα, αν κήρυττε επαναστάσεις σε κάθε του σκέψη, τότε δεν θα υπήρχε χώρος για την απλή, καθαρή διαπίστωση ότι το σώμα του είναι θνητό. Η ένταση μετατοπίζονταν από το «πότε θα τελειώσω;» στο «γιατί είμαι έτσι;». Είχε καταφέρει να αντικαταστήσει τον τρόμο του τέλους με την υπνωτική, σχεδόν γλυκιά φρίκη του να μην αντέχει τον εαυτό του. Η ζωή του έγινε μια μακριά διαδρομή μέσα σε λαβύρινθο χωρίς έξοδο, όπου ο μινόταυρος ήταν ο ίδιος, αλλά τουλάχιστον ο μίτος της Αριάδνης είχε κοπεί τόσο νωρίς που κανείς δεν μπορούσε να τον κατηγορήσει πως δεν προσπάθησε να βρει διέξοδο.

Κάποια νύχτα, το ταβάνι ράγισε. Όχι από σεισμό, ούτε από παλιά υγρασία· ράγισε αθόρυβα, σαν να είχε βαρεθεί να παριστάνει τον ουρανό του δωματίου. Από τις ρωγμές άρχισε να διαρρέει ένα φως λεπτό, σχεδόν ανεπαίσθητο, σαν σκέψη που ακόμη ντρέπεται να διατυπωθεί. Σηκώθηκε από το κρεβάτι, στάθηκε ακριβώς από κάτω. Το φως έπεφτε πάνω στο πρόσωπό του σε λεπτές λωρίδες, κόβοντάς το σε κομμάτια. Για μια στιγμή είδε τον εαυτό του να διαχωρίζεται σε πρόσωπα: ένα μάτι που κοιτούσε μπροστά, ένα άλλο που κοιτούσε προς τα μέσα, ένα στόμα που ήθελε να γελάσει και άλλο ένα που ήθελε να ουρλιάξει. Τα πρόσωπα άρχισαν να περιστρέφονται γύρω από το κεφάλι του, σαν φεγγάρια σε τροχιά. Όσο πιο γρήγορα γύριζαν, τόσο πιο σταθερός ένιωθε. Η εσωτερική του πάλη αποκτούσε επιτέλους γεωμετρία.

Στο πάτωμα, οι σκιές έπαιζαν τα δικά τους παιχνίδια. Ενώ εκείνος στεκόταν ακίνητος, οι σκιές του πάλευαν μεταξύ τους. Η αριστερή σκιά άρπαζε την δεξιά από τον λαιμό, η πίσω σκιά κρατούσε την μπροστινή από τους ώμους, μια τέταρτη, πιο λεπτή και σχεδόν διάφανη, προσπαθούσε να ξεφύγει προς τον τοίχο. Έμοιαζε σαν να ήθελαν όλες να ξεσκιστούν μεταξύ τους, αλλά όποιος κι αν νικούσε, η ήττα θα ανήκε πάντα σ’ εκείνον που τις κουβαλούσε. Χαμογέλασε με ένα γέλιο που δεν έμοιαζε δικό του. Αν υπάρχει μέσα μου αρκετή βία, σκέφτηκε, ίσως ο θάνατος να βαρεθεί να περιμένει στην ουρά.

Το θυμήθηκε τότε: κάποτε, μικρός, είχε σταθεί μπροστά στον καθρέφτη του διαδρόμου και είχε ρωτήσει μεγαλόφωνα, χωρίς κανείς να τον έχει διδάξει τις λέξεις: «θα πεθάνω;». Οι γονείς του κοιμούνταν, το σπίτι βούιζε από την ανάσα των επίπλων, και ο καθρέφτης δεν είχε απάντηση. Εκείνη η σιωπή ήταν το πρώτο του τραύμα. Έπειτα από χρόνια, ανακάλυψε ότι η σιωπή αυτή συνέχιζε να απαντά σε κάθε του ερώτηση, απλώς είχε αλλάξει όνομα: την φώναζε αυτογνωσία, την φώναζε ευθύνη, την φώναζε ωριμότητα. Μα η ουσία έμενε η ίδια: καμία εξήγηση, μόνο μια επιβεβαίωση ότι δεν υπάρχει κέντρο να στηριχτεί, μόνο μια βεβαιότητα πως ο γκρεμός είναι η μόνη σταθερή επιφάνεια.

Τώρα, μπροστά στο ραγισμένο ταβάνι, ένιωσε την ανάγκη για μια νέα ερώτηση. Αντικατέστησε το «θα πεθάνω;» με το «γιατί χρειάζομαι τόσο πολύ να πολεμάω μέσα μου;». Η ερώτηση κρεμάστηκε στον αέρα, σαν λάμπα χωρίς ρεύμα. Από τις ρωγμές, το φως έμοιαζε να τη διαβάζει, να τη γεύεται, να αποφασίζει αν αξίζει απάντηση. Καμία φωνή δεν ακούστηκε· αντ’ αυτού, άρχισαν να πέφτουν από το ταβάνι μικρά χαρτιά, σαν στάχτες από καμένα γράμματα. Στο καθένα ήταν γραμμένη μία μόνο λέξη: «αναβολή», «μετά», «ίσως», «όταν», «αργότερα». Τα χαρτιά άγγιζαν το δέρμα του και έλιωναν, αφήνοντας μια αίσθηση δροσιάς, σαν κάποιος να φύλαγε μέσα του ένα υπόγειο πηγάδι που δεν είχε ακόμη τολμήσει να κατέβει.

Μάζεψε ένα από τα χαρτιά πριν προλάβει να λιώσει. Το έφερε κοντά στα μάτια του. Η λέξη επάνω ήταν «εσύ». Κοίταξε για λίγο την μελάνη, σαν να επρόκειτο να του εξηγήσει κάτι που πάντα ήξερε αλλά δεν τολμούσε να παραδεχτεί. Αν η εσωτερική του πάλη ήταν το αντίβαρο, τότε η ζυγαριά ποιανού ήταν; Ποιος κρατούσε τον μοχλό; Ίσως ο θάνατος να μην ήταν καν το άλλο άκρο· ίσως να ήταν το αόρατο χέρι που κρατούσε την ίδια τη ζυγαριά, κουνώντας την λίγο κάθε φορά που εκείνος πίστευε πως ισορρόπησε.

Βγήκε στο δρόμο. Η πόλη κοιμόταν με τα μάτια ανοιχτά: τα φώτα των πολυκατοικιών τρεμόπαιζαν σαν κόρες ματιών, τα μπαλκόνια έγερναν προς τα κάτω σαν ώμοι, τα παρκαρισμένα αυτοκίνητα έμοιαζαν με κουφάρια ζώων που συνήθισαν την ακινησία. Περπάτησε άσκοπα, μέχρι που βρέθηκε μπροστά σε μια παλιά στοά. Πάνω από την είσοδο, μια ταμπέλα ξεθωριασμένη έγραφε «ΕΣΩΤΕΡΙΚΗ ΠΑΛΗ – ΕΙΣΟΔΟΣ ΔΩΡΕΑΝ». Γέλασε. Το γέλιο αντήχησε στη στοά όπως μια σταγόνα σε στεγνό πηγάδι. Πέρασε μέσα.

Στο εσωτερικό υπήρχαν πόρτες, δεκάδες πόρτες, όλες ίδιες, όλες αριθμημένες. Σε κάθε πόρτα υπήρχε ένα μικρό παράθυρο, και πίσω από κάθε παράθυρο ένας άνθρωπος καθισμένος. Μερικοί έκλαιγαν, άλλοι χτυπούσαν το κεφάλι τους στον τοίχο, άλλοι έγραφαν ασταμάτητα σε τετράδια που δεν τελείωναν ποτέ. Σε μία από τις πόρτες είδε έναν άντρα να στέκεται και να φωνάζει στον εαυτό του μέσα σε καθρέφτη· σε άλλη, μια γυναίκα να σβήνει ξανά και ξανά το ίδιο μήνυμα στο κινητό, χωρίς να το στείλει. Στην άκρη του διαδρόμου, μια ταμπέλα ενημέρωνε: «Παρακαλούνται οι επισκέπτες να μην διακόπτουν τις προσωπικές τους τραγωδίες. Η διάρκεια είναι αόριστη». Δεν ένιωσε καθόλου ξένος. Ήξερε ότι κάπου εδώ θα υπήρχε και το δικό του δωμάτιο.

Προχώρησε, διαβάζοντας τους αριθμούς. Κάθε τόσο, μια πόρτα άνοιγε για μια στιγμή, άφηνε να ξεφύγει ένας αναστεναγμός, μια βρισιά, ένα μικρό, κρυφό «σώσε με». Κανείς δεν έβγαινε, κανείς δεν έμπαινε. Οι άνθρωποι στις κάμαρες έμοιαζαν να έχουν ξεχάσει ότι η πόρτα ανοίγει από μέσα. Ή ίσως να το ήξεραν, αλλά προτιμούσαν την ασφάλεια της μάχης που δεν τελειώνει ποτέ από τον τρόμο ενός διαδρόμου χωρίς οδηγίες. Στο τέλος βρήκε τη δική του πόρτα. Πάνω της δεν είχε αριθμό, μόνο ένα σύμβολο: μια ζυγαριά με τα δύο της άκρα άδεια. Χτύπησε, από ευγένεια, και μετά μπήκε.

Στο δωμάτιο καθόταν ήδη κάποιος. Στην αρχή νόμισε πως ήταν ξένος. Ήταν γυρισμένος με την πλάτη, τα χέρια σταυρωμένα, το κεφάλι γερμένο προς έναν αόρατο ουρανό. Το δωμάτιο δεν είχε παράθυρα, ούτε ρολόι, ούτε καθρέφτη. Είχε μόνο ένα κρεβάτι, μια καρέκλα και μία λάμπα που τρεμόπαιζε σαν να μην είχε αποφασίσει αν θέλει να φωτίσει ή να αφήσει τα πράγματα στο σκοτάδι. Πλησίασε τον άγνωστο και στάθηκε από πάνω του. «Ήρθα για σένα», είπε. Η φωνή του ακούστηκε παράξενα παχιά, σαν να είχε ειπωθεί πολλές φορές στο παρελθόν, από άλλα στόματα. Δικά του αλλά άλλα.

Ο άντρας γύρισε. Δεν είχε πρόσωπο. Εκεί όπου έπρεπε να υπάρχουν μάτια και στόμα υπήρχε μια λεία επιφάνεια, σαν δέρμα που δεν δέχτηκε ποτέ να χαραχτεί από έκφραση. Κι όμως, τον αναγνώρισε. Τον είχε συναντήσει σε κάθε όνειρο όπου προσπαθούσε να μιλήσει και δεν μπορούσε, σε κάθε στιγμή που ήθελε να πει «φοβάμαι» και αντ’ αυτού έλεγε «είμαι κουρασμένος», σε κάθε φιλί που άφησε μισό. Ο άγνωστος σήκωσε το χέρι του, άγγιξε το στήθος του. Στο σημείο της καρδιάς, κάτι χτύπησε διπλά.

«Δεν μπορείς να με δεις», είπε ο δίχως πρόσωπο, «γιατί αν με δεις, δεν θα σε χρειάζομαι πια». Η φωνή του δεν έβγαινε από στόμα· γλιστρούσε κατευθείαν στα κόκαλα, σαν κρύο νερό που βρίσκει όλες τις ρωγμές και φωλιάζει. «Χρειάζομαι τη μάχη σου για να υπάρχω. Κάθε φορά που αμφισβητείς τον εαυτό σου, εγώ αποκτώ σχήμα. Κάθε ενοχή σου με ντύνει. Κάθε φόβος σου μου χαρίζει μάτια. Αν ποτέ σταματήσεις, θα μείνω γυμνός, κι ο θάνατος θα μας καταπιεί χωρίς καν να το προσέξεις».

Κάθισε απέναντί του. Ένιωσε την παλιά ανάγκη να δικαιολογηθεί, να εξηγήσει γιατί δεν ήταν αρκετός, γιατί δεν προσπάθησε αρκετά, γιατί πάντα κάτι τον τραβούσε πίσω την τελευταία στιγμή. Στα χείλη του ανέβηκαν λέξεις-δικαιολογίες, χρόνια ολόκληρα μαθημένες. Πριν προλάβει να τις πει, η λάμπα τρεμόπαιξε τόσο δυνατά που για μια στιγμή νόμιζε πως θα σβήσει. Στο τρεμόπαιγμα εκείνο είδε κάτι: ένα άλλο δωμάτιο, μια άλλη ζωή, όπου καθόταν ήσυχος, χωρίς καμία ανάγκη για πόλεμο μέσα του. Η εικόνα κράτησε κλάσμα δευτερολέπτου, μα ήταν αρκετό. Η καρδιά του βούλιαξε. Το κενό αυτού του πιθανού κόσμου ήταν πιο τρομακτικό από κάθε φανταστικό θάνατο. Τι θα έκανε χωρίς τις εσωτερικές του μάχες; Πού θα έκρυβε το φάντασμα της τελευταίας μέρας;

«Βλέπεις;» συνέχισε ο δίχως πρόσωπο. «Δεν φοβάσαι τόσο το τέλος, όσο την απουσία ρόλου πριν το τέλος. Η πάλη σου είναι το θέατρο όπου παίζεις τον πρωταγωνιστή. Ο θάνατος δεν θα σου κλέψει τη ζωή· θα σου κλέψει τη σκηνή. Γι’ αυτό με έχεις ανάγκη. Εγώ σου προσφέρω άπειρες πράξεις, άπειρες εκδοχές της ίδιας τραγωδίας, ώστε να μη χρειαστεί ποτέ να φτάσεις στην αυλαία».

Έκλεισε τα μάτια. Μέσα στο σκοτάδι, οι φωνές άρχισαν να πυκνώνουν: παλιές ντροπές, ξεχασμένα πρόσωπα που του είχαν πει «φοβάμαι» κι εκείνος είχε αλλάξει θέμα, νυχτερινές κρίσεις άγχους που τις βάφτιζε «κούραση», γιατροί που έλεγαν «είναι απλώς στρες», φίλοι που συμβούλευαν «μην σκέφτεσαι τόσο». Όλες αυτές οι φράσεις κολλούσαν πάνω του σαν βρεγμένα ρούχα. και από κάτω, αμίλητος, φούσκωνε ο παλιός του τρόμος: η σκέψη πως μια μέρα δεν θα υπάρχει ούτε φόβος, ούτε πάλη, ούτε θέατρο, μόνο μια σιωπή τόσο τέλεια που δεν θα χωράει ούτε το όνομά του.

Άνοιξε τα μάτια. Ο δίχως πρόσωπο είχε πλησιάσει. Τώρα στεκόταν τόσο κοντά που μπορούσε να δει τη λεπτή δόνηση στο άμορφο δέρμα, εκεί όπου κάποιοι θα έλεγαν πως βρίσκονται τα μάγουλα. «Θέλεις να σταματήσεις;» ρώτησε. Η ερώτηση ήταν απλή, σχεδόν προσβλητικά απλή. Σαν να του πρόσφεραν να σβήσει ολόκληρη τη βιβλιοθήκη μέσα του πατώντας ένα κουμπί. Και αν το έκανε; Αν μια μέρα ξυπνούσε χωρίς εσωτερικό πόλεμο, χωρίς την ανάγκη να αυτο-αναλύεται, χωρίς την ταραχή του να ψάχνει νόημα; Αν ο θάνατος δεν ήταν πια σκιά στο βάθος, αλλά απλός όρος στο συμβόλαιο της ύπαρξης; Ποιος θα ήταν τότε; Ποιον θα έπαιζε;

Δεν απάντησε. Αντ’ αυτού, σήκωσε τα χέρια και άρχισε να ψηλαφίζει την λεία επιφάνεια εκεί που θα έπρεπε να είναι το πρόσωπο του άλλου. Τα δάχτυλά του ένιωσαν μια απαλή αντίσταση, σαν να χάιδευαν επιφάνεια νερού λίγο πριν σπάσει. Σιγά-σιγά, στο σημείο που άγγιζε, άρχισε να σχηματίζεται κάτι σαν βλέμμα. Δεν ήταν μάτια, ήταν δύο μικρές δίνες σκότους, έτοιμες να ρουφήξουν οποιοδήποτε είδωλο τους προσφερόταν. Ένιωσε την έλξη τους, μια έλξη γνώριμη: ήταν η ίδια έλξη που ένιωθε όταν βυθιζόταν σε σκέψεις μέχρι εξάντλησης, όταν έσκαβε τόσο βαθιά μέσα του που ξεχνούσε πως υπάρχει και επιφάνεια.

«Κράτα με ζωντανό», είπε ο δίχως πρόσωπο. «Συνέχισε να παλεύεις. Εγώ θα στέκομαι εδώ, στην άκρη κάθε σου δράσης, έτοιμος να σε κρίνω, να σε αμφισβητήσω, να σου θυμίζω ότι δεν είσαι ποτέ αρκετός. Κι όσο εγώ υπάρχω, ο θάνατος θα περιμένει έξω από την πόρτα, ανυπόμονος αλλά υποχρεωμένος να σέβεται το πρόγραμμα. Η τραγωδία σου είναι το εισιτήριό σου για την αναβολή. Ας συνεχίσουμε το έργο.».

Το δωμάτιο άρχισε να μικραίνει. Οι τοίχοι πλησίαζαν, η λάμπα δυνάμωνε, η καρέκλα έμοιαζε πλέον τεράστια, το κρεβάτι μίκραινε. Για μια στιγμή, ένιωσε πως θα συνθλιβεί. Τότε συνέβη κάτι απροσδόκητο: γέλασε. Όχι από ελαφρότητα, ούτε από χαρά. Γέλασε σαν κάποιος που αιφνιδιασμένος αναγνωρίζει την γελοιότητα της δικής του επιμονής. «Έτσι λοιπόν», ψιθύρισε, «σε έφτιαξα εγώ για να μη χρειαστεί να κοιτάξω εκείνον». Έδειξε κάπου έξω από το δωμάτιο, προς μια κατεύθυνση χωρίς τοίχους. «Και τώρα μου ζητάς να σε τρέφω για πάντα, για να καθυστερώ το αναπόφευκτο».

Ο δίχως πρόσωπο έμεινε σιωπηλός. Οι δίνες στο σημείο των ματιών του, όμως, στροβιλίζονταν όλο και πιο γρήγορα. Ήταν πρόκληση, απειλή και παράκληση μαζί. Αν τον άφηνε να λιμοκτονήσει, θα έπρεπε να συναντήσει τον θάνατο χωρίς προσχήματα. Αν συνέχιζε να τον τρέφει, θα είχε πάντα κάτι σημαντικό να κάνει: να διορθώνει τον εαυτό του, να αναλύει τις πληγές του, να σχεδιάζει την επόμενη μάχη. Μπορούσε να περάσει ολόκληρη τη ζωή του έτσι, και ο θάνατος να καταφτάσει κάποτε και να τον βρει πανέτοιμο για άλλη μία εσωτερική δίκη, που αυτή τη φορά δεν θα είχε πια καν αντικείμενο. 

Σηκώθηκε. Πλησίασε την πόρτα. Το χέρι του έτρεμε, όχι από φόβο, αλλά από συνήθεια: ήταν η ίδια κίνηση που έκανε πάντα όταν επρόκειτο να σταματήσει κάτι που τον κατέστρεφε, μα που ήταν ταυτόχρονα ο αγαπημένος του ρόλος. Γύρισε και κοίταξε τον δίχως πρόσωπο, που τώρα είχε αρχίσει να ξεθωριάζει στις άκρες, σαν φωτογραφία που βράχηκε. «Δεν υπόσχομαι τίποτα», είπε. «Δεν ξέρω αν μπορώ να ζήσω χωρίς την πάλη. Ίσως να σε χρειάζομαι ακόμη, ίσως για πολύ. Μα απόψε, για μια φορά, θα αφήσω την ζυγαριά άδεια».

Άνοιξε την πόρτα. Αντί για διάδρομο, αντί για στοά, αντί για κόσμο γεμάτο δωμάτια και άλλους ανθρώπους στις δικές τους προσωπικές τραγωδίες, βρήκε ένα πεδίο άμορφο, μια λευκή έκταση χωρίς ορίζοντα, χωρίς σημάδια. Έκανε ένα βήμα. Δεν έπεσε. Δεν υψώθηκε. Απλώς υπήρξε. Η σιωπή εκεί δεν είχε βάρος, δεν είχε απειλή, δεν είχε υπόσχεση. Ήταν μια σιωπή που δεν τον αφορούσε προσωπικά. Ο θάνατος, κάπου μακριά, ήταν ακόμη πιθανότητα, μα δεν χρειαζόταν άλλο το καμουφλάζ της εσωτερικής πάλης για να κρυφτεί.

Κοίταξε πίσω. Η πόρτα είχε εξαφανιστεί. Δεν υπήρχε δωμάτιο, δεν υπήρχε ο δίχως πρόσωπο. Μόνο το αμυδρό αποτύπωμα ενός βήματος στο λευκό, τόσο ελαφρύ που ακόμη κι αν το έβλεπε κάποιος, θα δίσταζε να το ονομάσει. Ένιωσε ένα τσίμπημα νοσταλγίας για τις παλιές του μάχες, για την γλυκιά αναπνοή της αυτοκατηγορίας, για τον γνωστό θόρυβο των εσωτερικών του δικαστηρίων. Ήξερε πως μπορεί ανά πάσα ώρα να τα καλέσει πίσω. Ήταν δικές του εφευρέσεις, δικά του φαντάσματα, δικά του θέατρα.

Προχώρησε. Κάθε βήμα ήταν άδειο από νόημα και γι’ αυτό, κάπως παράξενα, πιο ανάλαφρο. Ο θάνατος δεν είχε αλλάξει θέση στον χάρτη. Είχε αλλάξει μόνος αυτός: για πρώτη φορά περπατούσε χωρίς να χρειάζεται αντίβαρο. Αν κάποτε ξαναγύριζε στην παλιά του αρένα, ίσως να έβρισκε τον δίχως πρόσωπο να τον περιμένει, πιο αδύναμο, πιο διαφανή, έτοιμο να χτιστεί ξανά από την παραμικρή ενοχή. Ίσως να υπέκυπτε. Ίσως να ξανάρχιζε η παράσταση. Μα προς το παρόν, για μια μικρή, αβέβαιη διαδρομή, μπορούσε να αντέξει την ιδέα ότι δεν παλεύει. Και πως ο φόβος του θανάτου δεν ήταν ο ίδιος ο γυμνός θάνατος. Αλλά μια εσωτερική κίνηση που έστεινε θέατρα με λέξεις, αυλαίες και παραλογισμούς απλά για να τον αποφύγει. Μόνο που τώρα -έστω για λίγο- δεν την είχε πλέον ανάγκη.

Το υπόγειο δεν ήταν κάτω απ’ το σπίτι· ήταν κάτω απ’ το βλέμμα μου. Κάθε φορά που έκλεινα τα μάτια, ένιωθα πως κάποιος τραβούσε ένα σκοινί από μέσα μου και άνοιγε μια καταπακτή, όχι προς τη γη αλλά προς μια δεύτερη, νωπή εκδοχή του εαυτού μου, εκείνη που δεν έχει ακόμη μάθει να παριστάνει. Τη μέρα έλεγα πως είμαι λειτουργικός, πως οι σκέψεις μου έχουν σχήμα και χρήσεις, πως μπορώ να περπατήσω σε ίσιες προτάσεις. Τη νύχτα όμως, κάτω από τα πλευρά, κάτι αναστέναζε με τον τρόπο που αναστέναζε παλιά η πόλη όταν την ξημέρωναν οι δρόμοι: σαν να μην πίστευε ότι το φως θα ’ρθει, κι ωστόσο ετοιμαζόταν να το υποστεί. Έτσι άρχισα να κατεβαίνω. Όχι επειδή ήθελα κάθαρση—η κάθαρση είναι μια λέξη που μοιάζει με απορρυπαντικό—αλλά επειδή κουράστηκα να με κρατάει όρθιο ένα πλήθος από μικρά «εγώ», πρόθυμα, κοφτερά, ευγενικά, θυμωμένα, εναλλάξ. Ήταν σαν να φοράω δέκα πρόσωπα το ένα πάνω στ’ άλλο και να περιμένω απ’ το δέρμα να μη ζεσταθεί.

Η σκάλα άρχιζε πίσω από τη γλώσσα. Όταν την κατέβαινα, ένιωθα τα δόντια μου να γίνονται κάγκελα, κι ο ουρανίσκος μια ταβανιά χαμηλή με υγρασία. Δεν υπήρχε πόρτα, υπήρχε μόνο μια απόφαση: να ανάψω το φως. Μα κάθε φορά που άπλωνα το χέρι προς τον διακόπτη, μια φωνή—κάθε φορά άλλη, και κάθε φορά δική μου—μου ψιθύριζε ότι το σκοτάδι είναι πιο ασφαλές, επειδή δεν σου ζητάει να εξηγήσεις τίποτα. Τότε ακριβώς καταλάβαινα ότι δεν φοβόμουν το υπόγειο· φοβόμουν την επιμονή του φωτός να επιβεβαιώνει. Και όπως στις παλιές φωτογραφίες, όταν τις αφήνεις στον ήλιο κι αρχίζουν να ξεθωριάζουν, έτσι κι εγώ ένιωθα ότι αν ανάψω, θα χαλάσουν οι επιμελημένες σκιάσεις που με έκαναν «εγώ». Η θυσία δεν θα ήταν αίμα· θα ήταν η παραίτηση από τη σκηνοθεσία.

Ένα βράδυ, η σκάλα με έβγαλε σε έναν διάδρομο που έμοιαζε με αποθήκη θεάτρου. Στοιβαγμένα σκηνικά, κουρτίνες χωρίς παράσταση, κορνίζες δίχως πρόσωπα. Πάνω τους σκόνη, αλλά όχι η σκόνη της εγκατάλειψης· η σκόνη της υπερβολικής χρήσης, εκείνη που αφήνει ένα αντικείμενο όταν το αγγίζουν πολλοί ρόλοι. Στη μέση υπήρχε μια λάμπα κρεμασμένη από ένα καλώδιο, σαν ετοιμόρροπη σελήνη. Την κούνησα, και το φως άναψε διστακτικά, όχι σαν φως δωματίου, αλλά σαν φως ανακριτικό, σαν να έφερνε μαζί του ένα τεφτέρι με ερωτήσεις. Τότε άκουσα θορύβους από παντού: μικρά βήματα που δεν πατούσαν στο πάτωμα, αλλά στις αποφάσεις μου. Κάτι τσαλάκωνε χαρτιά, κάτι έτριζε δάχτυλα, κάτι γελούσε σιγανά με την υπομονή ενός παιδιού που ξέρει ότι ο ενήλικας θα κουραστεί και θα το αφήσει να κερδίσει.

Οι μορφές άρχισαν να βγαίνουν από τις κουρτίνες όπως βγαίνει ο ατμός από βραστήρα: αόρατος μέχρι να βρει ψύχος. Δεν ήταν τέρατα, ούτε φαντάσματα—ήταν λειτουργίες. Ήταν η Επίδοση, με τα μάτια της σαν πίνακες προόδου. Ήταν η Ευγένεια, με το στόμα της ραμμένο σε χαμόγελο που δεν πονάει κανέναν εκτός από εμένα. Ήταν ο Κριτής, ένας άνδρας φτιαγμένος από κάρβουνο, που κάθε φορά που μιλούσε έπεφτε στάχτη από τα χείλη του και λέρωνε το πάτωμα με «έπρεπε» και «δεν αρκεί». Ήταν κι ένας μικρός, σχεδόν αδιάφορος τύπος που δεν τον αναγνώριζα, μέχρι που κατάλαβα ότι ήταν η Απόγνωση, ντυμένη απλά, για να μην την προσέξεις. Και πίσω, σε μια γωνία, υπήρχε κάτι που δεν είχε σχήμα. Έμοιαζε με κενό ανάμεσα σε δύο σκέψεις. Αυτό ήταν το παλιότερο απ’ όλα: το Κέντρο.

«Μη μας ανάβεις», είπε η Ευγένεια, κι ακούστηκε σαν να μου έλεγε «μην μας βλέπεις». «Αν μας ανάβεις, θα πρέπει να αλλάξουμε θέση».

«Αυτό είναι το νόημα», απάντησα, κι ένιωσα το στόμα μου να μην με υπακούει ακριβώς, σαν να το είπε κάποιος άλλος από μέσα μου, κάποιος που δεν είχε συνηθίσει να ζητάει άδεια. Ο Κριτής γέλασε. Η Επίδοση σήκωσε τα χαρτιά της σαν ασπίδα. Η Απόγνωση έκανε ένα μικρό νεύμα, σαν να ήξερε ότι επιτέλους άρχιζε το πραγματικό έργο.

Το φως, όμως, δεν έπεφτε σαν σεντόνι· έπεφτε σαν νυστέρι. Κάθε ακτίνα έκοβε ένα κομμάτι απ’ το σκοτάδι και το ανάγκαζε να γίνει πληροφορία. Και τότε συνέβη κάτι που δεν περίμενα: οι μορφές δεν έγιναν πιο καθαρές· έγιναν πιο ασταθείς. Σαν να μην άντεχαν να είναι σταθερά «εγώ» όταν τα κοιτούσα χωρίς μίσος και χωρίς θαυμασμό. Έβλεπα τις ραφές τους. Έβλεπα από τι είχαν φτιαχτεί: από ελλείψεις, από επαίνους, από ντροπές, από μισές επιτυχίες που τις είχα κάνει σημαίες. Τα «εγώ» μου ήταν μηχανισμοί επιβίωσης που είχαν ξεχάσει να κλείσουν μετά τον πόλεμο. Κι όσο τους έριχνα φως, τόσο άρχιζαν να τρέμουν, όχι επειδή τους επιτίθεμαι, αλλά επειδή δεν είχαν πια το προνόμιο να κυβερνούν από το σκοτάδι.

Στην άκρη του δωματίου, εκεί που οι κουρτίνες σχημάτιζαν μια δεύτερη σκιά, είδα κάτι γραμμένο πάνω σε ένα φύλλο, σαν σκηνοθετική σημείωση που ξέφυγε από άλλη παράσταση: «paste.txt». Δεν ήξερα τι σήμαινε, μα η λέξη είχε τη γεύση αντιγραφής, τη μυρωδιά ενός πράγματος που μεταφέρεται άκοπα από εδώ εκεί, σαν να μπορείς να μετακινήσεις ζωή χωρίς απώλεια. Εκεί κατάλαβα ότι το υπόγειο δεν κρατάει μόνο μυστικά· κρατάει και πρόχειρες λύσεις, εκείνες που έβαζα πάνω στις πληγές μου όπως κολλάς χαρτί σε σπασμένο τζάμι. Κι ότι τώρα, με το φως αναμμένο, έπρεπε να αποφασίσω τι θα κάνω με ό,τι είχα κολλήσει πάνω μου.

Οι μορφές άρχισαν να μιλάνε όλες μαζί, όχι σαν χορός τραγωδίας αλλά σαν πολυκατοικία που βράζει. Η Επίδοση με απειλούσε με αποτυχία, η Ευγένεια με μοναξιά, ο Κριτής με ατιμία, η Απόγνωση με ακινησία. Κι εγώ στη μέση, ένας διαχειριστής χωρίς κλειδιά. Τότε το Κέντρο—εκείνο το κενό—άρχισε να παίρνει μορφή, όχι με τη δική του ύλη αλλά με τη δική μου προσοχή. Ήταν σαν να ζωγράφιζα ένα κύκλο γύρω από το τίποτα και το τίποτα, από ευγένεια, να αποφάσιζε να εμφανιστεί. Δεν είχε πρόσωπο. Είχε μόνο έναν παλμό, όπως έχει η σιωπή όταν είναι φορτωμένη.

«Θέλεις να μας σκοτώσεις;» ρώτησε ο Κριτής, και για πρώτη φορά η φωνή του έτριξε σαν ξύλο που φοβάται τη φωτιά.

«Όχι», είπα. «Θέλω να σταματήσω να σας θυσιάζω ο ένας στον άλλον».

Η Ευγένεια σήκωσε το ραμμένο της χαμόγελο και το άφησε να πέσει, σαν να έβγαζε μάσκα. Κάτω από αυτό υπήρχε κούραση. Η Επίδοση άφησε τα χαρτιά της να σκορπίσουν. Πάνω τους δεν υπήρχαν αριθμοί· υπήρχαν ονόματα ανθρώπων που ήθελα να εντυπωσιάσω. Η Απόγνωση, ο πιο ήσυχος απ’ όλους, έδειξε με το δάχτυλο το Κέντρο και είπε κάτι που έμοιαζε με αστείο αλλά δεν ήταν: «Αν δεν του δώσεις χώρο, θα σου παίρνει χώρο».

Τότε συνέβη η πρώτη πραγματική θυσία. Δεν έπεσε αίμα, ούτε δάκρυ—έπεσε ιεραρχία. Τα «εγώ» μου είχαν μάθει να ζουν σαν στρατός: ένας αρχηγός τη φορά, οι άλλοι υπηρέτες. Άλλοτε κυβερνούσε η Επίδοση, άλλοτε ο Κριτής, άλλοτε η Ευγένεια· η Απόγνωση έκανε πάντα πραξικόπημα στο τέλος, όταν όλοι είχαν κουραστεί. Κι εγώ νόμιζα ότι αυτό είναι προσωπικότητα: μια σειρά από πραξικοπήματα με την ψευδαίσθηση σταθερότητας. Όμως τώρα, κάτω από το φως, ένιωσα ότι το Κέντρο δεν ήθελε να γίνει άλλος ένας αρχηγός. Ήθελε να γίνει τόπος. Ένας τόπος όπου οι άλλοι θα μπορούσαν να σταθούν χωρίς να αλληλοεξοντώνονται.

Άπλωσα το χέρι προς τη λάμπα και την κατέβασα χαμηλότερα, τόσο χαμηλά που το φως άρχισε να χτυπάει και μέσα μου σαν θερμότητα. Με κάθε εκατοστό, οι μορφές άλλαζαν θέση, όχι γιατί τις έσπρωχνα, αλλά γιατί ο χώρος τους αναδιαμορφωνόταν. Η περιφέρεια—οι συνήθεις άμυνες, οι εύκολες αντιδράσεις, οι ρόλοι—άρχισε να μαλακώνει, σαν κερί που δεν κρατάει πια το καλούπι. Και το Κέντρο φούσκωσε, σαν να ρουφούσε τον αέρα που είχαν καταλάβει οι υπόλοιποι. Δεν ήταν απειλή· ήταν επαναφορά. Η ισορροπία που πάντα έψαχνα έξω, σαν να είναι θέμα σωστών ανθρώπων, σωστών ημερών, σωστών επιβεβαιώσεων, τώρα έμοιαζε να ξεκινά από μέσα, από εκείνο το σημείο που δεν έχει ταμπέλα.

Ένιωσα τότε ότι το Κέντρο γίνεται περιφέρεια. Όχι με την έννοια ότι χάνεται, αλλά με την έννοια ότι ακτινοβολεί. Ότι αυτό που μέχρι χθες ήταν μια κρυφή εσωτερική κοιλότητα, γίνεται όριο, γίνεται δέρμα, γίνεται ο τρόπος που συναντώ τον κόσμο. Και η περιφέρεια—οι ρόλοι—γίνεται κέντρο μόνο ως λειτουργία, ως εργαλείο που επιστρέφει όταν χρειάζεται, όχι ως μόνιμος θρόνος. Ήταν σαν να αλλάζω τη γεωμετρία της ύπαρξής μου: αντί να έχω ένα κενό στον πυρήνα και πολύ θόρυβο γύρω γύρω, αποκτούσα έναν πυρήνα που δεν φώναζε, αλλά στήριζε, και γύρω του μια σιωπηλή οργάνωση. Αυτό δεν ήταν ευτυχία. Ήταν κάτι πιο τρομακτικό: απλότητα.

Ο Κριτής προσπάθησε να μιλήσει, να επαναφέρει τον νόμο, μα η φωνή του βγήκε σαν άσπρος καπνός και διαλύθηκε στο φως. Η Ευγένεια κάθισε στο πάτωμα και άφησε τα χέρια της να τρέμουν χωρίς να τα κρύβει. Η Επίδοση, για πρώτη φορά, κοίταξε ένα από τα χαρτιά της και το έσκισε, όχι από θυμό αλλά από ανακούφιση, σαν να διέγραφε μια σύμβαση που κανείς δεν θυμόταν πότε υπέγραψε. Η Απόγνωση σήκωσε τους ώμους, σαν να έλεγε «δεν είμαι ο εχθρός σας, είμαι η ένδειξη ότι κάτι δεν πάει καλά», και υποχώρησε λίγο, όχι επειδή εξαφανίστηκε, αλλά επειδή δεν χρειαζόταν να καταλάβει όλο τον χώρο.

Κι εγώ; Εγώ κατάλαβα ότι η θυσία των «εγώ» δεν είναι η εξόντωσή τους. Είναι η αποκαθήλωσή τους από το σκοτάδι. Είναι να πάψεις να τους επιτρέπεις να κυβερνούν από υπόγεια, να τους φέρεις στο φως όπου φαίνεται η χρησιμότητά τους και η υπερβολή τους. Είναι να δεις τις κρυμμένες ενέργειες—όχι ως δαίμονες, αλλά ως ξεχασμένα μέλη μιας οικογένειας—και να τους δώσεις θέση σε μια νέα ισορροπία που δεν ξεκινά από την περιφέρεια, από το «πώς φαίνομαι», αλλά από το κέντρο, από το «τι αντέχω να είμαι όταν δεν με κοιτάει κανείς».

Όταν έσβησα τη λάμπα, δεν ήταν επειδή τελείωσε. Ήταν επειδή το φως είχε περάσει μέσα μου, σαν να είχε βρει πια μόνιμη καλωδίωση. Ανέβηκα τη σκάλα και τα δόντια μου σταμάτησαν να είναι κάγκελα· έγιναν πάλι δόντια. Άνοιξα τα μάτια στο δωμάτιο, στο συνηθισμένο, στο καθημερινό. Μα υπήρχε μια διαφορά τόσο μικρή που θα την έχανες αν δεν είχες κατέβει: η σιωπή είχε βάρος, και το βάρος αυτό δεν με έπνιγε· με γείωνε. Και καθώς περπατούσα προς την ημέρα, ένιωθα τα παλιά «εγώ» να με ακολουθούν όχι σαν διεκδικητές, αλλά σαν σκιές που επιτέλους κατάλαβαν ότι δεν χρειάζεται να σπρώχνουν για να υπάρχουν. Το κέντρο μου, τώρα, ήταν αρκετό ώστε να χωράει και τους άλλους.

 Στην αρχή δεν υπήρχε ούτε νύχτα ούτε μέρα, μόνο ένα περίεργο ημίφως. Θα έλεγε κανείς ότι ένιωθες να είσαι σε κάποιο μεσοδιάστημα, σε ένα κενό ανάμεσα σε δύο σκέψεις. Εκεί στεκόταν ο Λέανδρος,  δεν ήξερε αν βρισκόταν σε πόλη ή σε όνειρο, μόνο πως κάτω από τα πόδια του κάτι βούιζε. Έμοιαζε με ήχο υπόγειας θάλασσας ή πλήθος ψιθύρων που προσπαθούν να συγχρονιστούν για να πούνε κάτι αλλά δεν τα έχουν καταφέρει.

Το βλέμμα του έπεφτε σ’ έναν δρόμο που άλλαζε συνέχεια : τη μια στιγμή ήταν πλακόστρωτο με βροχή, την άλλη άσφαλτος καλοκαιρινού μεσημεριού, μετά χωματόδρομος με χόρτα που έβγαιναν στις άκρες. Στο βάθος, εκεί που θα περίμενες έναν ορίζοντα, υπήρχε μόνο ένας τοίχος, ίσιος και απέραντος, ενωμένος με το στερέωμα. Πάνω του, κανένα σημάδι ή κάτι. Μόνο μία λεπτή ρωγμή που κατέβαινε από ψηλά μέχρι κάτω, λες και κάποιος είχε χαράξει μια αόρατη γραμμή ανάμεσα σε κόσμους.

Από τη ρωγμή έβγαινε άλλοτε φως, άλλοτε σκοτάδι, και κάπου ανάμεσα σ’ αυτά τα δύο εναλλασσόταν μια φωνή που άρχισε να δυναμώνει. Δεν είχε φύλο, ηλικία ή προφορά· έμοιαζε με φωνή που άκουγες μέσα σου από παιδί, αλλά τότε τη μπέρδευες με το θρόισμα των φύλλων το βράδυ. Τώρα όμως γινόταν όλο και πιο καθαρή, λες και είχε περάσει μέσα από χιλιάδες φίλτρα μέχρι που βρήκε τη σωστή συχνότητα.

«Δεν έχει άλλο πάνω», του είπε. «Τελείωσες με τα ύψη. Τώρα ήρθε η ώρα να κατέβεις».

Ο Λέανδρος κοίταξε τα χέρια του. Έμοιαζαν λίγο ξένα, σαν να είχε δανειστεί χέρια άλλου για τη ζωή του και μόλις τώρα να του τα ζητούσαν πίσω. Για μια στιγμή αναρωτήθηκε αν υπήρχε κάπου αλλού μέσα του ένας πίνακας ελέγχου, ένα κρυφό δωμάτιο με διακόπτες, όπου ένας μικρός επόπτης σημείωνε με μολύβι τις αντιδράσεις του. Μα όσο κι αν έψαχνε στα σπλάχνα του του αυτή την αίσθηση του κρυμμένου χειριστή, δεν έβρισκε τίποτα. Μόνο ένα αμυδρό τράβηγμα, σαν μαγνήτης, λίγο πιο κάτω από το στέρνο, εκεί που δεν είναι ούτε καρδιά ούτε στομάχι, αλλά η μέση τους.

Το τράβηγμα δυνάμωνε. Δεν έμοιαζε με διαταγή αλλά με κάλεσμα, με το αμυδρό άρωμα μιας ανάμνησης που σε πιάνει απ’ το μανίκι και σου λέει «έλα από εδώ, εδώ ήσουν κάποτε ολόκληρος». Δεν ένιωθε να τον σπρώχνουν, ένιωθε να τον μαζεύουν, όπως τα ρινίσματα σιδήρου προσπαθούν να ξαναγίνουν ένα γύρω από ένα μαγνήτη.

«Κάτω είναι μόνο σκοτάδι», είπε χωρίς να το πολυσκεφτεί, λες και συνέχιζε μια παλιά συζήτηση. Η φωνή γέλασε, όχι με ειρωνεία, αλλά με εκείνο το γέλιο που έχουν οι παλιοί φίλοι όταν συνειδητοποιούν ότι ακόμη λες τα ίδια παιδικά πράγματα.

«Κάτω είναι ό,τι δεν άντεξες να δεις ολόκληρο. Το είπες σκοτάδι για να το αφήσεις ήσυχο. Μα δεν σε άφησε αυτό».

Κοίταξε ξανά τη ρωγμή. Τώρα είχε ανοίξει τόσο ώστε να φαίνεται πίσω της μια στενή, σπειροειδής καθοδική σκάλα, που φαινόταν σαν κάποιος να την είχε βιδώσει μέχρι το κέντρο της γης. Τα σκαλιά δεν είχαν υλικό. Αν τα κοίταζες από μια γωνία έμοιαζαν πέτρινα, από άλλη μοιάζαν νερό που είχε παγώσει λίγο πριν σταλάξει, κι από τρίτη θύμιζαν σελίδες βιβλίου διπλωμένες πολλές φορές.

«Θα κατέβω», σκέφτηκε, και πριν προλάβει να τελειώσει τη φράση, βρέθηκε ήδη στο πρώτο σκαλί. Δεν θυμόταν να είχε κάνει βήμα. Ή ίσως το είχε κάνει σε άλλη διάσταση, σε εκείνη όπου οι αποφάσεις προηγούνται του σώματος.

Με κάθε κάθοδο, ο δρόμος, ο τοίχος με τη ρωγμή έσβηναν πίσω του. Η μόνη σταθερά ήταν αυτό το τράβηγμα στο στήθος, που τώρα είχε γίνει θερμή χάντρα, ένας μικρός ήλιος που δεν φώτιζε έξω, μόνο προς τα μέσα.

Σε κάποιο σημείο –χρόνος δεν υπήρχε, μόνο εναλλαγές πυκνότητας– τα σκαλιά άρχισαν να ψιθυρίζουν. Δεν ήταν θόρυβος, ήταν λέξεις, πολύ μικρές, ψίχουλα από προτάσεις:

«Εδώ άφησες το πρώτο σου ψέμα».

«Εδώ ξέχασες το βλέμμα εκείνου του παιδιού».

«Εδώ είπες πως δεν πονάς».

Τα σκαλιά ήξεραν. Δεν τον κατηγορούσαν, μόνο κατέγραφαν ως ουδέτεροι γραμματείς ενός παλιού δικαστηρίου που δεν εκδίδει αποφάσεις.

Άρχισε να αισθάνεται πως δεν ήταν μόνος. Όχι με τη συνηθισμένη έννοια της συντροφιάς, αλλά μ’ εκείνη τη λεπτή ένταση στο πίσω μέρος του αυχένα, όταν κάποιος σε κοιτάζει από χρόνια μακριά. Πλάι του, λίγο πιο κάτω, λίγο πιο πάνω, ανεβοκατέβαιναν άλλες σπείρες της ίδιας σκάλας, που ενώ ήταν άδειες ένιωθε ότι υπήρχαν μορφές. Δεν τις έβλεπε, τις διαισθανόταν σαν ψυχές που αναπνέουν στον ρυθμό της δικής του ανάσας, και υπάρχουν ταυτόχρονα σε όλο το μήκος της σκάλας σα φαντάσματα.

Στο πρώτο πλατύσκαλο, μια πόρτα. Ξύλινη, με φλούδες να ξεκολλούν, αλλά χωρίς χερούλι. Πάνω της, αντί για κλειδαριά, ένα μάτι ζωγραφισμένο. Όχι μάτι ανθρώπινο, αλλά κάτι ανάμεσα σε ίριδα και σπειροειδή νεφέλη. Πλησίασε. Το μάτι άνοιξε. Δεν ήταν πλέον ζωγραφιά, ήταν βλέμμα.

«Εσύ είσαι;» ρώτησε.

«Εσύ ποιος;» απάντησε το μάτι.

Ένιωσε πως, αν απαντούσε με όνομα, ρόλο, ιστορία, θα έλεγε ψέμα. Όλα αυτά ήταν ρούχα που φορούσε στον πάνω κόσμο, εδώ κάτω όμως η γύμνια ήταν νομοτέλεια.

«Είμαι αυτό που δεν τελείωσα ποτέ», είπε τελικά. «Είμαι όλα όσα άφησα πίσω στη μέση».

Το μάτι φάνηκε να χαμογελάει, αν μπορεί ένα μάτι να χαμογελάει, κι η πόρτα άνοιξε προς τα μέσα χωρίς θόρυβο.​

Το δωμάτιο ήταν γεμάτο κουτιά. Όχι κοινά κουτιά, αλλά κουτιά-ζώα, κουτιά-αναπνοές. Κάποια ήταν διάφανα και μέσα τους αναβόσβηναν μικρές σκηνές: ένα παιδί που γελούσε και μετά γυρνούσε απότομα την πλάτη· δύο χέρια που πήγαιναν να αγκαλιαστούν και σταματούσαν πριν αγγίξουν· ένα γραφείο με φως χαμηλό και ένα γράμμα μισογραμμένο. Άλλα κουτιά ήταν αδιαφανή, με επιφάνεια λεία, καθρέφτινη. Κάθε φορά που πλησίαζε ένα, το πρόσωπό του άλλαζε μέσα στο είδωλο: γινόταν παιδί, γέρος, γυναίκα, ξένος.

«Τι είναι όλα αυτά;» ρώτησε.

«Συναντήσεις στο μεταίχμιο», απάντησε μια φωνή που δεν ανήκε ούτε στο μάτι ούτε στον ίδιο. Γύρισε και την είδε.

Δεν ήταν εκείνη που είχε αφήσει κάποτε στο φως, δεν ήταν κάποια συγκεκριμένη φιγούρα. Ήταν μια γυναίκα με πρόσωπο που άλλαζε ανάλογα με τη γωνία· από δεξιά έμοιαζε με τον πρώτο του έρωτα, από αριστερά με τη μητέρα του, κατά μέτωπο με ένα άγνωστο πρόσωπο που όμως τον ήξερε καλύτερα κι από τον ίδιο.

«Δεν ήρθα για σένα», πρόλαβε να πει. «Ήρθα…» και σταμάτησε. Για τι είχε έρθει; Για λύτρωση; Για απαντήσεις; Όλα αυτά ακουγόντουσαν τώρα λόγια ξένα.

«Ήρθες γιατί σε τραβάει αυτό που χτίστηκε χωρίς να το καταλάβεις», είπε εκείνη. «Το κέντρο που έφτιαξες με κάθε ειλικρινή σου στιγμή, όσο μικρή κι αν νόμιζες πως ήταν». Έδειξε με το χέρι της το στήθος του, εκεί που έβραζε ο μικρός ήλιος.

«Αυτό δεν είναι ιδέα;» ρώτησε. «Κάποιο σύστημα, μια διδασκαλία; Επηρεασμένος είμαι, όχι αυθεντικός».

Εκείνη γέλασε, ένα γέλιο με πολλαπλές ηχώ, σαν να γελούσαν δεκάδες στόματα με την ίδια ανάσα.

«Ο,τι σε κάλεσε εδώ δεν είναι ιδέα», είπε. «Οι ιδέες μένουν στο κεφάλι και τσακώνονται μεταξύ τους. Αυτό που σε τραβάει από μέσα είναι συλλαμβάνουσα δύναμη. Το λένε μαγνητικό κέντρο όσοι τόλμησαν να του δώσουν όνομα». Πλησίασε. Τα μάτια της –ή τα μάτια των πολλών προσώπων της– καρφώθηκαν στο κέντρο του. «Δεν σε κυβερνά. Σε προσανατολίζει».

Τότε κατάλαβε: όσα βιβλία, δάσκαλοι, συναντήσεις, πόνοι και μικρές χαρές είχαν περάσει από το πάνω του όλα αυτά τα χρόνια, δεν είχαν χαθεί. Είχαν μαζευτεί σε μία κουκκίδα, ένα στροβιλιζόμενο σημείο βαρύτητας που τώρα τον οδηγούσε κάτω, όχι για να τον φυλακίσει, αλλά για να του επιστρέψει τα κομμάτια που είχε εγκαταλείψει.

«Πρέπει να ανοίξεις τα κουτιά», του είπε. «Όχι όλα μαζί. Όσα αντέχεις ανά αναπνοή».

Πλησίασε ένα διάφανο κουτί. Μέσα έβλεπε τον εαυτό του σε ηλικία δώδεκα, να κάθεται στο κρεβάτι και να κρατάει σφιχτά ένα τετράδιο. Ο δωδεκάχρονος Λέανδρος έγραφε κάτι μανιωδώς, μετά σταματούσε, διάβαζε τις γραμμές και, με μια έκφραση σαν να τον έπιασαν επ’ αυτοφώρω, άρχιζε να σκίζει τις σελίδες. Κάθε σκισμένη σελίδα έβγαινε από το κουτί και έπεφτε στο πάτωμα του δωματίου όπως μία λευκή νιφάδα.

Έσκυψε, πήρε μία στα χέρια του. Αντί για λέξεις, πάνω της υπήρχε ένα μικρό, μαύρο σύμβολο, κάτι ανάμεσα σε γράμμα και σπείρα. Μόλις το άγγιξε, το σύμβολο έγινε σταγόνα, απορροφήθηκε από το δέρμα του και ανέβηκε προς το στήθος. Ο μικρός ήλιος άρχισε πάλλεται πιο έντονα.

«Κάθε σκισμένη σελίδα είναι ένας εαυτός που δεν άντεξες να δεις», είπε η γυναίκα. «Τώρα θα’ ρθουν όλοι, όχι ως κατηγόριες, αλλά ως καθαρή ενέργεια. Θα τους αντέξεις ή θέλεις να το αφήσεις για άλλη φορά;»

«Αν φύγω τώρα;» ρώτησε.

«Θα ξαναγυρίσεις από άλλο όνειρο, άλλη πόλη. Το κέντρο δεν ξεχνά».

Άρχισε να ανοίγει κουτιά. Στο ένα, μια σχέση που δεν τελείωσε ποτέ, απλώς σκόρπισε σε μικρές αποστάσεις, μέχρι που οι λέξεις έγιναν μηνύματα χωρίς απάντηση. Στο άλλο, μια στιγμή που αισθάνθηκε απόλυτα ζωντανός πάνω σε μια βουνοκορφή και την έθαψε κάτω από ειρωνεία για να μη γελοιοποιηθεί. Σε ένα τρίτο, ο φόβος του για το σκοτάδι, που ως παιδί τον μετέτρεψε σε μικρό τύραννο του εαυτού του, φτιάχνοντας κανόνες και ρουτίνες ώστε τίποτα απρόβλεπτο να μην τον επισκεφτεί.

Κάθε φορά που άγγιζε μια εικόνα, εκείνη διαλυόταν σε σύμβολα, τα σύμβολα σε φως ή σε βάρος, και είτε ανέβαιναν στο στήθος του είτε βυθίζονταν πιο κάτω, σε άγνωστο βάθος. Κάποια τον ελάφρυναν, κάποια τον βάραιναν· δεν είχε σημασία, αρκεί που τίποτα δεν έμενε πια κλειδωμένο.

«Δεν νοσταλγείς τον επόπτη σου;» τον ρώτησε κάποια στιγμή η γυναίκα. «Εκείνη τη φωνή που σου έλεγε τι είναι σωστό, τι λάθος, πώς πρέπει να στέκεσαι, να μιλάς, να αισθάνεσαι;»

Στάθηκε να ακούσει μέσα του. Κάποτε εκεί υπήρχε ένας ανώτερος υπάλληλος, ένας εσωτερικός λογιστής που σημείωνε, χαρακτήριζε, διόρθωνε. Τώρα, στη θέση του, υπήρχε μόνο μία ήσυχη προσοχή, σαν άδειο δωμάτιο έτοιμο να φιλοξενήσει.

«Δεν ξέρω αν μου λείπει», είπε. «Ξέρω μόνο πως τώρα δεν θέλω να κοιτάω τον εαυτό μου από εξέδρα. Θέλω να είμαι μέσα στη σκηνή, όσο άτακτη κι αν είναι».

Η γυναίκα τον κοίταξε με βλέμμα που έμοιαζε με αποδοχή και θρήνο μαζί.

«Αν παραιτηθείς από τον επόπτη, θα χρειαστείς άλλη ισορροπία», είπε. «Δεν θα είναι ηθική, δεν θα είναι κοινωνική. Θα είναι μαγνητική». Ακούμπησε την παλάμη της στο κέντρο του στήθους του. «Εδώ θα μαζεύονται όλα, εδώ θα διαλέγεται η κατεύθυνση. Όχι με σκέψη, αλλά με έλξη».

«Κι αν έλκομαι προς την καταστροφή;» ρώτησε.

«Την αληθινή καταστροφή δεν την επιθυμείς. Σε έλκει μόνο η μεταμόρφωση», είπε. «Αλλά επειδή φοβάσαι την αλλαγή, τη βαφτίζεις καταστροφή για να έχεις μια δικαιολογία να μην πας».

Τα κουτιά είχαν αρχίσει να αδειάζουν. Το δωμάτιο γέμιζε με μία περίεργη ομίχλη από σύμβολα που δεν είχαν προλάβει να ενσωματωθούν, σχήματα που έμοιαζαν με αρχαίες λέξεις κι όμως δεν ανήκαν σε καμιά γλώσσα. Ένιωσε πως, αν άπλωνε το χέρι, θα μπορούσε να πιάσει μια τέτοια λέξη και να την κάνει μέλος του σώματός του. Το έκανε. Το σύμβολο κόλλησε στην άκρη του δαχτύλου του σαν σταγόνα μελανιού και, μόλις το έφερε στο στόμα του, έγινε γεύση. Γεύση μετάλλου και βροχής.

«Δεν είναι για να τα καταλάβεις όλα», είπε η γυναίκα. «Κάποια είναι για να τα γευτείς, κάποια για να τα κουβαλάς χωρίς ερμηνεία. Η ερμηνεία είναι δουλειά του επόπτη. Η ενσωμάτωση είναι υπόθεση άλλου κέντρου».

«Τότε αυτά τα κομμάτια που παίρνω πίσω», ρώτησε, «τι θα γίνουν; Θα γίνω ένας; Ή απλώς μία χαοτική πολλαπλότητα;»

«Θα γίνεις πιο πραγματικός στη πολλαπλότητά σου», απάντησε. «Ούτε ένας, ούτε χαμένος. Θα είσαι ένας μαγνήτης με πολλά θραύσματα σιδήρου, που δεν πολεμούν πια μεταξύ τους, αλλά στρέφονται προς την ίδια κατεύθυνση χωρίς να ξέρουν γιατί».

Ένα βουητό ακούστηκε τότε από κάτω, πιο βαθιά από το δωμάτιο των κουτιών. Η σκάλα συνέχιζε, προφανώς, κι άλλα επίπεδα περίμεναν, πιο σκοτεινά και πιο φωτεινά, ανάλογα τον τρόπο που τα βλέπεις.

«Δεν χρειάζεται να φτάσεις στον πάτο σήμερα», είπε εκείνη, λες και διάβαζε τη σκέψη του. «Ο πάτος είναι μια παιδική φαντασίωση. Το ασυνείδητο δεν έχει πάτο. Έχει μόνο διαφράγματα. Το θέμα δεν είναι πόσο βαθιά θα πας, αλλά αν θα κατέβεις αρκετά ώστε να αλλάξει το κέντρο βάρους σου».

Στάθηκε για λίγο σιωπηλός. Μέσα στο στήθος του, ο μικρός ήλιος είχε μεγαλώσει, όχι όμως τόσο ώστε να τον κάψει. Έμοιαζε να διαστέλλεται και να συστέλλεται όπως η καρδιά, μόνο που αντί για αίμα έστελνε σε όλο το σώμα μικρές δονήσεις, σαν μαγικές οδηγίες.

Κατάλαβε πως γυρισμός προς τα πάνω, προς το παλιό μπαλκόνι της πρώτης σκηνής, δεν θα ήταν επιστροφή στην ίδια κατάσταση. Το πάνω τώρα θα ήταν πιο ελαφρύ, αλλά και πιο επικίνδυνο, γιατί τίποτα δεν θα μπορούσε πια να δικαιολογηθεί ως «δεν ήξερα».

«Θα ξανανέβω;» ρώτησε.

«Η κάθοδος είναι μέσα στην άνοδο όπως η νύχτα μέσα στη μέρα», είπε η γυναίκα. «Θα κινείσαι ανάμεσά τους. Το σημαντικό είναι από πού θα οργανώνεται η κίνηση. Από φόβο ή από το κέντρο που φτιάχτηκε για να αγαπάει την αλήθεια περισσότερο από την ασφάλεια».

Ξαφνικά συνειδητοποίησε ότι η γυναίκα είχε αρχίσει να γίνεται διαφανής. Τα πρόσωπά της ξεχώριζαν για λίγο το ένα από το άλλο –παιδικό, ερωτικό, μητρικό, αυστηρό, ξένο– κι ύστερα έλιωναν σε μια κοινή λάμψη. Για μια στιγμή ένιωσε την παρόρμηση να την κρατήσει, να της πει να μην φύγει, να μείνει ως σταθερή μορφή, ως οδηγός. Μα κάτι τον σταμάτησε. Κάτι από αυτήν την καινούρια μαγνητική ισορροπία.

«Δεν θέλω άλλο μύθο να με κυβερνά», είπε απαλά. «Ούτε πρόσωπο να το κάνω σημαία. Αν είσαι κομμάτι μου, θα σε νιώθω. Αν είσαι κάτι πέρα από μένα, δεν θέλω να σε φυλακίσω σ’ ένα σχήμα».

Η λάμψη της απλώθηκε σαν λεπτό πέπλο στον αέρα του δωματίου κι ύστερα μπήκε μέσα από τους πόρους του δέρματός του. Δεν υπήρχε πια «εκείνη», μόνο μια νέα πυκνότητα στο πεδίο γύρω από τον μικρό ήλιο.

Τα κουτιά είχαν σχεδόν εξαφανιστεί. Εκεί όπου πριν υπήρχαν στοίβες, τώρα υπήρχαν απλώς ίχνη στο πάτωμα, σημάδια ότι κάποτε η μνήμη ήταν αποθήκη και όχι κίνηση. Η πόρτα πίσω του άνοιξε μόνη της. Η σκάλα προς τα πάνω τον περίμενε, όχι σαν διαφυγή αλλά ως επόμενο στάδιο της ίδιας κίνησης.

Άρχισε να ανεβαίνει. Κάθε σκαλί τώρα δεν ψιθύριζε τις ελλείψεις του, μόνο μια λέξη μονότονη: «Εδώ». «Εδώ». «Εδώ». Ένιωθε να ξαναφτιάχνεται το σώμα του με τρόπο παράξενο: τα πόδια του τα ένιωθε να ανήκουν σε κάποιον που είχε διασχίσει ήδη μεγάλες αποστάσεις, τα χέρια του να θυμούνταν αγγίγματα που δεν φοβούνται την απώλεια, τα μάτια του να βλέπουν τα πρόσωπα όχι ως απειλές ή σωτήρες, αλλά σαν συγγενείς στην ίδια παράξενη ανθρώπινη κατάσταση.

Όταν βρέθηκε ξανά στο σημείο του πρώτου σκαλιού, η ρωγμή στον τοίχο είχε κλείσει. Στη θέση της υπήρχε τώρα ένας λεπτός κύκλος που έμοιαζε με σημάδι από ποτήρι σε τραπέζι. Ο δρόμος κάτω είχε σταματήσει να αλλάζει μορφή· ήταν ένα απλό, ασήμαντο πεζοδρόμιο. Η πόλη δεν βούιζε πια σαν υπόγεια θάλασσα, αλλά την άκουγε ακριβώς όπως ήταν: σύνολο από ξεχωριστές ζωές, καθεμιά χαμένη στη δική της ιστορία.

Τίποτα δεν είχε γίνει θεαματικό πάνω. Οι βιτρίνες ήταν ακόμα κλειστές, ένα φως σε φοιτητικό δωμάτιο έμενε αναμμένο, ένας σκύλος γάβγιζε προς τα κάγκελα ενός μπαλκονιού που δεν είχαν πια κανέναν. Κι όμως, κάτι στο κέντρο του είχε αλλάξει σημείο αναφοράς.

Δεν ήθελε πια να ψάξει για μορφές να τις ντύσει με επιθυμία και να τις κάνει μύθους. Ο έρωτας που ένιωθε δεν κατευθυνόταν σε πρόσωπο συγκεκριμένο, αλλά σε μια τρεμάμενη υπόσχεση: ότι τα χαμένα κομμάτια δεν είναι για να τα κλαις, αλλά για να τα ενσωματώνεις όταν επιστρέφουν με περίεργες μορφές.

Ξαφνικά δίπλα του, στο κάγκελο που κάποτε του θύμιζε φυλακή, στάθηκε μια άλλη φιγούρα. Κρατούσε ένα κουτί μικρό, στην παλάμη. Το κουτί έτρεμε ελαφρά.

«Φοβάμαι να το ανοίξω», είπε η φιγούρα χωρίς να τον κοιτάξει.

Ο Λέανδρος ένιωσε τον μικρό ήλιο να αλλάζει ρυθμό, λες και προσπαθούσε να συγχρονιστεί με τον παλμό του άλλου. Δεν είχε να δώσει συμβουλή. Δεν ήταν επόπτης πια. Μόνο άπλωσε το χέρι, το ακούμπησε ελαφρά στο σημείο ανάμεσα στο στέρνο και το στομάχι της φιγούρας.

«Αν ποτέ θελήσεις να κατέβεις», είπε ήσυχα, «μην ψάξεις οδηγίες. Ψάξε αυτό το τράβηγμα από μέσα. Θα σου πει πότε, πόσο, πού να σταθείς. Αν είναι αληθινό, δεν θα σε αφήσει να χαθείς, μόνο να διαλυθείς λίγο, όσο χρειάζεται για να αλλάξει η μορφή».

Η φιγούρα δεν απάντησε. Μόνο κράτησε το κουτί λίγο πιο κοντά στο κέντρο της,  σαν να δοκίμαζε το βάρος της απόφασης.

Ο ουρανός, αν μπορούσες να τον ξεχωρίσεις από το ημίφως, δεν είχε αστέρια εκείνη την ώρα. Είχε μόνο μια λεπτή, αόρατη δίνη, που περιπαικτικά θα έλεγε κάποιος ότι μάζευε σε ένα σημείο όλες οι προσευχές και τις σιωπηλές αποφάσεις της πόλης. Κάπου μέσα σ’ αυτήν τη δίνη, το μαγνητικό κέντρο του Λέανδρου ανταποκρινόταν μ’ έναν τρόπο που δεν χρειαζόταν πια λέξεις: μια ήρεμη, σταθερή κίνηση προς τα μέσα, κι από εκεί προς όλα τα έξω.

Και ίσως αυτό να ήταν το πιο παράξενο απ’ όλα: πως η κατάβαση στο υπόγειο του ασυνείδητου δεν είχε τέλος, αλλά μπορούσε να γίνει αρχή. Όχι αρχή ιστορίας, όχι αρχή μύθου, αλλά αρχή μιας νέας ισορροπίας που δεν ζητούσε να επιβλέπει, μόνο να αγαπά αρκετά, ώστε να αντέχει να βλέπει τα πάντα όπως είναι.

Ησυχία στην αρχή. Μια επίπεδη, διάφανη ησυχία που απλώνεται από το στέρνο μέχρι τον λαιμό σαν λεπτό νερό χωρίς κυματισμό. Ο αέρας μπαίνει και βγαίνει χωρίς ιστορία, χωρίς ιδέα. Τα πλευρά ανοίγουν σαν θυρόφυλλα σε παλιό σπίτι, χωρίς τριξίματα, χωρίς φιλοξενούμενους. Στο στομάχι μια μικρή, στρογγυλή αίσθηση, σταθερή, σχεδόν τρυφερή μέσα στη βαρύτητά της. Τα πόδια βαριά, αλλά όχι κουρασμένα, απλώς γειωμένα, καρφωμένα σε ένα πάτωμα που θα μπορούσε να είναι ξύλο, τσιμέντο ή χώμα, δεν έχει σημασία. Στον αυχένα μια κάθετη γραμμή θερμότητας, σαν κάποιος να τράβηξε μολύβι από τη βάση της σπονδυλικής στήλης μέχρι τον ορίζοντα των ματιών. Όλα κάθετα, όλα στη θέση τους. Ένα κέντρο χωρίς όνομα, που δεν ζητά να το κοιτάξω.

Καθισμένος. Ή όρθιος. Ή σε κίνηση αργή. Το σώμα σαν δωμάτιο με κλειστά παντζούρια, όπου περνάνε από τις χαραμάδες λεπτές λωρίδες φωτός, αλλά κανείς δεν μπαίνει, κανείς δεν βγαίνει. Το στόμα κλειστό, η γλώσσα ακουμπάει στον ουρανίσκο σαν μικρό ζώο που κοιμάται. Στο στέρνο μια κεντρική, ήσυχη λάμπα, χαμηλή ένταση, κιτρινωπή. Οι σκέψεις δεν έχουν ακόμη λέξεις, είναι περισσότερο σαν αχνές σκιές που περιφέρονται έξω από το τζάμι. Αν πλησιάσω, χάνονται. Αν απομακρυνθώ, μένουν εκεί, αλλά δεν χτυπάνε.

Τότε ανοίγει η πόρτα χωρίς ήχο. Δεν νιώθω χερούλι, δεν νιώθω ώθηση, μόνο μια ελαφρά αλλαγή πυκνότητας στον αέρα κοντά στο στέρνο. Σαν να λέπτυνε για μια στιγμή, σαν να πήρε μια ανάσα το ίδιο το δωμάτιο. Η Gray μπαίνει. Ίσως να μπαίνει, ίσως απλώς να γυρίζει ελάχιστα το κεφάλι της προς εμένα, σ’ έναν χώρο που αλλάζει μορφή από γραφείο σε κουζίνα, από καφέ σε τρένο, σαν διάφανο σκηνικό που δεν αποφασίζει. Είναι ένα βλέμμα ή μπορεί και να είναι απουσία βλέμματος∙ μια μικρή σιωπή μέσα στη συνομιλία, μια λέξη που ακούγεται πιο χαμηλόφωνα από τις υπόλοιπες. Δεν έχω πια βεβαιότητα. Μόνο την αίσθηση της στιγμιαίας ηλεκτρικής γραμμής που περνάει από το λάκο του λαιμού και κατεβαίνει στο στομάχι σαν λεπτή αστραπή.

Εκεί, στο σημείο που η αίσθηση στο στομάχι ήταν σταθερή, κάτι τρίζει ελαφρά. Δεν είναι φόβος, δεν είναι χαρά, δεν είναι τίποτα από αυτά τα μεγάλα ονόματα. Είναι σαν κάποιος να γύρισε ελάχιστα έναν ρυθμιστή έντασης, από το 0 στο 1. Το δέρμα στο πρόσωπο λεπταίνει, σαν να γίνεται μεμβράνη. Ο αέρας γύρω από την Gray παίρνει ένα άλλο βάρος, σχεδόν μεταλλικό. Τα δάχτυλά της, αν τα κοιτάξω, μοιάζουν λίγο πιο μακριά από ό,τι πριν. Ή είναι τα δικά μου δάχτυλα που κονταίνουν. Το μυαλό, σε εκείνα τα τρία δευτερόλεπτα, προσπαθεί να αποφασίσει αν συνέβη κάτι. Δεν βρίσκει λέξη. Μόνο το σώμα καταγράφει: μια μικρή μετατόπιση άξονα στο στέρνο, σαν να στραβώνει πολύ ελαφρά μια κρεμασμένη κορνίζα.

Και τότε, από τη γωνία του δωματίου-σώματος, βγαίνει ένας μηχανισμός που ξέρω καλά, αλλά παριστάνω κάθε φορά πως είναι καινούριος. Έχει τη μορφή ενός λεπτού, νευρικού άντρα, χωρίς πρόσωπο, με σιδερένιους αρμούς στους αγκώνες και στα γόνατα. Κρατάει στα χέρια του κάτι σαν χειριστήριο, με καλώδια που μπαίνουν μέσα στον θώρακά μου από αόρατες τρύπες. Δεν μιλάει με λέξεις, αλλά ο ήχος του είναι σαφής: ένα τσίκρισμα γραναζιών που ξυπνάνε από ύπνο και αρχίζουν να γυρίζουν χωρίς λάδι. Αυτό το «εγώ» – που δεν είναι εγώ αλλά παίζει τον ρόλο μου – πλησιάζει βιαστικά στο κέντρο του στέρνου και βγάζει τη λάμπα από την υποδοχή της.

Στη θέση της λάμπας βιδώνει έναν προβολέα. Το φως δεν είναι πια ήσυχο, είναι λευκό, άκαμπτο, σαν χειρουργείο. Ο προβολέας γυρνάει αυτόματα προς την Gray. Καθετί πάνω της μεγεθύνεται. Η μικρή κίνηση του χεριού της γίνεται ιστορία, η παύση της ανάσας της γίνεται υπόσχεση ή απειλή, η ασάφεια στο βλέμμα της μεταφράζεται σε σενάριο. Ο μηχανισμός μέσα μου ρουφάει την ενέργεια από τα πόδια, από το βάρος τους, από την αίσθηση του στομαχιού, από τη σιωπηλή γλώσσα. Την ανεβάζει όλη στον θώρακα και την κάνει σκηνή θεάτρου.

Πρώτα εμφανίζεται μια φωνή, πολύ κοντά στο αυτί, αλλά από μέσα. «Το είδες;» ρωτάει. «Το είδες πώς δεν σε κοίταξε;» Η φωνή δεν έχει φύλο, είναι φτιαγμένη από αέρα που δεν βρήκε έξοδο. Μετά εμφανίζεται μια άλλη σκιά, πιο πλατιά, σαν παλιός σκηνοθέτης με παλτό. Ανοίγει έναν φάκελο γεμάτο εικόνες: την Gray να χαμογελάει αλλού, την Gray να κλείνει την πόρτα λίγο πιο δυνατά, την Gray να λέει «τίποτα» με τόνο που στάζει υπαινιγμούς. Τις απλώνει στο πάτωμα του στομαχιού, κάθε εικόνα γίνεται κόμπος στα έντερα, η αίσθηση σπάει σε θραύσματα. Δεν πονάει αμέσως. Πρώτα ζεσταίνεται.

Το σώμα κινείται μόνο του. Τα χέρια κάνουν μικρές, σχεδόν ανεπαίσθητες κινήσεις, σαν να ζητούν επιβεβαίωση από τον αέρα. Το στόμα ανοίγει λίγο περισσότερο απ’ όσο χρειάζεται για να περάσει η αναπνοή. Το βλέμμα μου κολλάει πάνω της, αλλά όχι φανερά∙ σαν να κοιτάζω «τυχαία», σαν να παίρνω πληροφορίες που «δεν με αφορούν». Ο μηχανισμός όμως έχει ήδη αποφασίσει. Έχει σηκώσει μια ολόκληρη σκηνή μέσα στο στέρνο: κόκκινες βελούδινες κουρτίνες στα πνευμόνια, προβολείς στα πλευρά, κι ένα παλιό πιάνο εκεί που κανονικά θα ήταν η καρδιά.

Στο πιάνο κάθεται μια άλλη μορφή, πιο λεπτή, σχεδόν διάφανη. Πιάνει νότες που δεν ακούγονται απ’ έξω, αλλά γεμίζουν τον λαιμό με δονήσεις. Είναι το «εγώ» που γράφει σενάρια, που παίρνει την ασήμαντη κίνηση της Gray και την απλώνει σε σελίδες. «Ίσως να εννοεί αυτό…» ψιθυρίζει. «Ίσως να θέλει να δει αν… Ίσως να δοκιμάζει…» Και κάθε «ίσως» είναι ένα ακόμα σύρμα που δένει το στομάχι, ένα ακόμα γύρισμα της μανιβέλας στον στροβιλιζόμενο άξονα που στήνεται τώρα στον πυρήνα μου.

Ξαφνικά δεν υπάρχει έξω. Υπάρχει μόνο το εσωτερικό εργοστάσιο. Ένας τεράστιος κυλινδρικός άξονας φυτρώνει από τον αφαλό και ανεβαίνει μέχρι τη βάση του κρανίου. Γύρω του, ολόκληρο το σώμα μου γίνεται μηχανή. Μικρά πιστόνια ανεβοκατεβαίνουν στα χέρια, τα γόνατα γίνονται τροχαλίες, οι τένοντες συρματόσχοινα. Ο άξονας αρχίζει να γυρίζει. Στην αρχή αργά, σχεδόν τρυφερά, σαν χορός. Μετά πιο γρήγορα, σαν να βιάζεται να φτάσει κάπου που δεν κατονομάζεται. Κάθε περιστροφή τραβάει λίγο ακόμη την προσοχή μου από τη γείωση των ποδιών, από την αναπνοή στο διάφραγμα. Με κάθε στροφή, η πραγματική Gray απομακρύνεται και τη θέση της παίρνει η εκδοχή της που έχει χτίσει η μηχανή.

Λόγια βγαίνουν από το στόμα μου, τα νιώθω να προβάλλουν από τον λαιμό όπως η ταινία προχωράει μέσα από τον προβολέα. Δεν τα επιλέγω. Είναι ευγενικά, καθημερινά, αθώα. Μικρές φράσεις, σχόλια, ερωτήσεις. Αλλά πίσω τους, κρυμμένα ανάμεσα στον ουρανίσκο και τα δόντια, υπάρχουν άλλα λόγια που δεν ειπώνονται και όμως ζητούν χώρο. «Κοίτα με.» «Πες μου ότι…» «Μη φεύγεις ακόμα.» Αυτά τα λόγια είναι βαριά σαν μολύβι και μένουν εκεί, κάνουν τον λαιμό να στενεύει.

Η Gray απαντάει απλά, ή δεν απαντάει. Μπορεί να χαμογελάσει λίγο, να γυρίσει το κεφάλι της προς το παράθυρο, να τσεκάρει κάτι στο κινητό της. Αυτές οι μικρές κινήσεις, από έξω, μοιάζουν με τυχαία θραύσματα μιας συνηθισμένης μέρας. Από μέσα όμως, πίσω από τις κουρτίνες των πνευμόνων, οι μηχανισμοί τις μεταφράζουν σε σήματα συναγερμού. Ο σκηνοθέτης στο στομάχι ουρλιάζει σιωπηλά: «Είδες; Είδες;» Ο πιανίστας στην καρδιά αλλάζει κλίμακα, παίζει πιο γρήγορα, γεμίζει τον λαιμό με δυσκολία. Ο άξονας γυρίζει τώρα τόσο γρήγορα που νιώθω τον κόσμο να γίνεται θολός. Το πάτωμα κάτω από τα πόδια μου χάνει την υφή του. Δεν ξέρω αν πατώ σε σανίδια ή σε νερό.

Κάπου ανάμεσα στις στροφές, ένα άλλο «εγώ» βγαίνει από μια μυστική πόρτα στο πίσω μέρος του αυχένα. Φοράει λευκό πουκάμισο και κρατάει έναν μεγεθυντικό φακό. Δεν συμμετέχει στο δράμα, αλλά το παρακολουθεί με επιμονή. Σκύβει πάνω από κάθε λέξη της Gray, πάνω από κάθε δική μου κίνηση, και ψάχνει για μικρά σημάδια, για ίχνη. Αυτός ο ρόλος δεν ουρλιάζει, δεν χορεύει. Σφίγγει όμως τα δόντια. Στο σφίξιμο εκείνο ο λαιμός μου γίνεται στενός διάδρομος με υγρασία στις άκρες. Αν κάποιος προσπαθούσε να περάσει, θα γλιστρούσε.

Η συνομιλία – αν υπάρχει – συνεχίζεται. Μπορεί να μιλάμε για τελείως αδιάφορα πράγματα: για τον καιρό, για μια ταινία, για έναν κοινό γνωστό. Στο επίπεδο της σκηνής, όλα είναι ήσυχα, καθημερινά. Στο υπόγειο όμως, κάτω από το διάφραγμα, οι μηχανές έχουν ανάψει. Ακούγονται σαν παλιά εργοστάσια με καμινάδες που καπνίζουν. Μικρές φλόγες γλείφουν τα εσωτερικά τοιχώματα της κοιλιάς, τσουρουφλίζουν τα καλώδια, μαυρίζουν τα πλακάκια. Δεν φαίνεται καμία ζημιά απ’ έξω. Μόνο μια ελαφριά ζάλη πίσω από τα μάτια, ένα αδιόρατο σφίξιμο στο σαγόνι.

Κάποια στιγμή, χωρίς να έχει συμβεί τίποτα δραματικό, η σκηνή αλλάζει φωτισμό. Ίσως η Gray να γυρίσει απλώς να μιλήσει σε κάποιον άλλον. Ίσως να κοιτάξει την ώρα. Ίσως να πει «Πρέπει να φύγω». Η πρότασή της πέφτει μέσα στο στέρνο σαν μικρή πέτρα σε βαθιά λίμνη. Η επιφάνεια φαίνεται ήρεμη, αλλά στον βυθό ξυπνάνε παλιά πλάσματα. Ένα ακόμη «εγώ» ξυπνάει: είναι μικρό, σκυφτό, με μάτια τεράστια, υγρά. Φοράει ένα παλτό από παλιές απορρίψεις και σιωπές. Μαζεύει τις τελευταίες στιγμές της σκηνής και τις κάνει διαμάντια ψεύτικα, που τα φυλάει στις τσέπες. «Θα τα σκεφτούμε αργότερα αυτά» ψιθυρίζει. «Θα τα αναλύσουμε, θα τα ξαναζήσουμε». Τον βλέπω να απομακρύνεται στον διάδρομο της σπονδυλικής στήλης, κουβαλώντας τον θησαυρό του.

Μένω εγώ – ό,τι έχει μείνει από εμένα – σ’ ένα δωμάτιο που ακόμα έχει τη μυρωδιά της παρουσίας της. Ο θώρακας είναι τώρα βαρύς, σαν να έχουν στηθεί μέσα του δεκάδες σκηνές που μόλις κατέβασαν τις κουρτίνες τους. Στο κέντρο του στέρνου ο άξονας συνεχίζει να γυρίζει από αδράνεια, αν και κανείς δεν τον χειρίζεται πια. Κάθε περιστροφή βγάζει έναν μικρό, μεταλλικό ήχο. Το στομάχι είναι τώρα γεμάτο θραύσματα από την παλιά αίσθηση και υπολείμματα σεναρίων. Ο λαιμός ένα στεγνό τούνελ, από όπου πέρασαν πολλά που δεν ειπώθηκαν ποτέ και άφησαν μόνο τη σκόνη τους.

Η ντροπή μπαίνει σιγά. Δεν φοράει παπούτσια, περπατάει ξυπόλυτη στις εσωτερικές σκάλες. Την νιώθω πρώτα στον αυχένα, σαν βαριά παλάμη που ακουμπάει από πίσω. Μετά κατεβαίνει αργά στον θώρακα. Δεν μιλάει, δεν κατηγορεί. Είναι περισσότερο ένα βλέμμα στραμμένο προς τα μέσα, που βλέπει τα γρανάζια να γυρίζουν τρελά για μια ασήμαντη σπίθα. Ένα μέρος μου γελάει πικρά: τόση φασαρία, τόση μηχανική κίνηση, τόσο θέατρο για ένα βλέμμα, για μια λέξη μισή, για μια παύση της. Η κούραση ακολουθεί από κοντά, όπως η σκιά μετά το απόγευμα.

Τα πόδια θέλουν να κάτσουν. Ή να περπατήσουν μόνα τους, χωρίς στόχο, μόνο για να ξεχάσουν. Το σώμα ζητάει μια απλή κίνηση: ένα ποτήρι νερό, ένα άνοιγμα παραθύρου, ένα άγγιγμα στο δικό μου χέρι από το άλλο μου χέρι. Σαν να προσπαθεί να θυμηθεί ότι υπήρχε πριν τη μηχανή, πριν τον άξονα, πριν τον προβολέα. Κάπου στο βάθος, στο ύψος του διαφράγματος, μια πολύ μικρή λάμπα που δεν έσβησε τελείως τρεμοπαίζει. Δεν είναι ο μεγάλος προβολέας που κοιτούσε την Gray∙ είναι εκείνο το πρώτο, χαμηλό φως που υπήρχε πριν. Το κοιτάζω διστακτικά.

Ο άξονας στο κέντρο κουράζεται. Χρειάζεται ενέργεια για να συνεχίσει να γυρίζει, και τώρα κανείς δεν τον τροφοδοτεί με νέα σενάρια. Οι μορφές-ρόλοι έχουν αποσυρθεί στα παρασκήνια. Ο μηχανισμός με τα γρανάζια κάθεται σε μια γωνία και καθαρίζει τα χέρια του από το λάδι της υπερδιέγερσης. Ο σκηνοθέτης στο στομάχι σβήνει τα φώτα. Ο πιανίστας στην καρδιά κλείνει αργά το καπάκι, αφήνοντας μια τελευταία νότα να αιωρηθεί στον λαιμό μέχρι να σβήσει. Ακόμα και ο παρατηρητής με τον μεγεθυντικό φακό κουράστηκε, αφήνει το εργαλείο του να κρέμεται από τον λαιμό, αποδέχεται ότι δεν υπάρχει άλλο στοιχείο να βρεθεί.

Μένει η σιωπή. Όχι η ήσυχη σιωπή της αρχής, αλλά μια βαριά, πυκνή παύση που μυρίζει μέταλλο κρύο και ιδρώτα στεγνό. Κάθομαι. Ή στέκομαι, ακουμπώντας κάπου. Η αναπνοή γυρνάει σιγά στο σώμα, σαν ζώο που είχε τρομάξει και τώρα ξεμυτίζει πάλι από τη φωλιά του. Αρχίζω να νιώθω πάλι το πάτωμα κάτω από τα πέλματα, όχι σαν σκηνικό αλλά σαν υλικό. Στο στομάχι, ανάμεσα στα θραύσματα της αίσθησης, μαζεύεται μια μικρή ζεστασιά. Σαν κάποιος να αφήνει το χέρι του εκεί από μέσα, χωρίς σκοπό, μόνο με παρουσία.

Δεν υπάρχει καμία μεγάλη κατανόηση, κανένα συμπέρασμα. Μόνο η αίσθηση ότι όλο αυτό ξαναπαίχτηκε: πως ένα ελάχιστο τίναγμα στο βλέμμα της Gray – μια λέξη, μια σιωπή, ένα άνοιγμα και κλείσιμο του στόματός της – έγινε αφορμή για να στηθεί μέσα μου ένας ολόκληρος μηχανικός στροβιλισμός, ένα θέατρο με ρόλους που γνωρίζω και όμως κάθε φορά παριστάνω ότι ανακαλύπτω. Ξέρω πια τα πρόσωπά τους, τα χέρια τους, τα εργαλεία τους. Η ντροπή δεν είναι πια τόσο κοφτερή. Είναι περισσότερο μια ήπια αναγνώριση: «Ναι, το κάναμε πάλι.»

Κάπου ανάμεσα στο στέρνο και τον λαιμό, ένα μικρό κομμάτι κενότητας ανοίγει σαν παράθυρο. Όχι μεγάλο, όσο χρειάζεται για να περάσει λίγο δροσερός αέρας. Δεν σκέφτομαι να το κρατήσω, δεν το φοβάμαι να χαθεί. Είναι απλώς εκεί. Τα πόδια βαραίνουν ξανά με έναν τρόπο διαφορετικό, όχι σαν δεσμά, αλλά σαν ρίζες που θυμούνται ότι μπορούν να μπουν στο χώμα. Το στόμα κλείνει ήσυχα. Η γλώσσα γυρίζει στη θέση της, το μικρό ζώο ξανακοιμάται.

Μένει ένας ψίθυρος, όχι φράση ολοκληρωμένη, περισσότερο σαν ανάσα που αποφασίζει να πάρει μορφή: «Όταν γυρίζει ο άξονας, μπορώ ακόμα να νιώθω το πάτωμα.»

 Ο δικαστής στο κεφάλι μου έβηξε για να δηλώσει την έναρξη της συνεδρίασης, αλλά κανείς δεν τον άκουγε. Τα έδρανα ήταν γεμάτα με τις σκιές των παλιών μου εαυτών, σιωπηλές φιγούρες με χαρτοφάκελα αντί για πρόσωπα, και όμως η αίθουσα επέμενε να συνεχίζει τη λειτουργία της, σαν μηχανή που δεν ξέρει να σβήνει. Ο γραμματέας έγραφε μανιωδώς πρακτικά πάνω σε άδειες σελίδες, η πένα του χάραζε μόνο βαθιές άσπρες γραμμές στο χαρτί, σαν ουλές. Ο εισαγγελέας τεντωνόταν, ξεροβήχοντας, ψάχνοντας έναν κατηγορούμενο. Τα καθίσματα τρίζανε. Οι φωνές από το παρελθόν ψιθύριζαν «έπρεπε», «δεν έπρεπε», «θα έπρεπε να είχες ήδη…» και σταδιακά η αίθουσα γέμισε με ένα υπόκωφο βουητό τόσο πυκνό, που δεν ξεχώριζες πια λέξεις, μόνο τη γεύση της ενοχής να κολλάει στον ουρανίσκο.

Κι όμως, τη μέρα εκείνη κάτι παράταιρο συνέβη: έλειπε ο κατηγορούμενος. Το κάθισμα στη μέση της αίθουσας ήταν άδειο. Η ταμπέλα μπροστά έγραφε τ’ όνομά μου, αλλά η θέση ήταν κενή, σαν να είχα διαφύγει πριν ξεκινήσει η διαδικασία. Ο δικαστής συνοφρυώθηκε, χτύπησε το σφυρί. Ο ήχος δεν αντήχησε στους τοίχους όπως κάθε άλλη φορά· διαλύθηκε στον αέρα σαν να ήταν από καπνό. Το ρολόι απέναντι, το μεγάλο μαύρο ρολόι του χρόνου που μετρούσε τις αναβολές και τις καταδικαστικές αποφάσεις, είχε σταματήσει με τους δείκτες ανάμεσα στα λεπτά. Δεν ήταν ακριβώς κάποια ώρα. Ήταν μια σχισμή μέσα στον χρόνο.

Τότε άκουσα το πρώτο «κρακ». Δεν ήρθε απ’ την οροφή, ούτε απ’ τα παλιά έδρανα. Ήρθε από μέσα μου. Σαν να άνοιγε μια ξύλινη πόρτα σε υπόγειο που είχε χρόνια να χρησιμοποιηθεί. Στην αρχή νόμιζα πως ήταν άλλη μία φωνή του νου, ένας ακόμη σχολιαστής που ζητούσε λόγο. Αλλά δεν έμοιαζε με σκέψη. Δεν είχε πρόταση, δεν είχε ρήμα, δεν είχε υποκείμενο. Ήταν περισσότερο σαν μια αλλαγή στη θερμοκρασία. Κάτι ζεστό, ανεπαίσθητο, που ερχόταν από κάτω, όχι από πάνω. Μια ρωγμή στην αίθουσα που μέχρι τότε είχα ονομάσει «εγώ».

Κοίταξα γύρω. Οι σκιές συνέχιζαν να ξεφυλλίζουν χαρτιά που δεν έγραφαν τίποτα. Ο εισαγγελέας επανέλαβε τις κατηγορίες: αποτυχία, αμέλεια, δειλία, σπατάλη χρόνου, υπερβολική ευαισθησία, ανεπαρκής παραγωγικότητα. Η φωνή του ήταν σαν παλιό ραδιόφωνο σε παράσιτα. Ο δικαστής με έψαξε με το βλέμμα του, μ’ εκείνο το βλέμμα που κουβαλούσα τόσα χρόνια στο κέντρο του μετώπου, ένα βλέμμα βαρύ, αυστηρό, που μύριζε υγρασία και κλεισούρα. Κι όμως, ταυτόχρονα, εκεί πιο κάτω, στο σκοτάδι που ποτέ δεν κατέβαινα, κάτι τραβούσε σαν μικρός μαγνήτης. Όχι από το κεφάλι. Όχι ακριβώς από το στήθος. Κάπου αλλού. Σε μια διάσταση του σώματος που μέχρι τότε είχα θεωρήσει γεωγραφικά ασήμαντη.

Το «κρακ» επαναλήφθηκε, πιο καθαρά. Σαν σκάλα που ξεδιπλώνεται πίσω από τον τοίχο. Έσκυψα εσωτερικά – αν γίνεται να σκύβει κανείς εσωτερικά – και αντί για άλλη μία φωνή, άκουσα… βάρος. Όχι μεταφορικό. Το πραγματικό βάρος του σώματός μου πάνω στην καρέκλα. Τη βαρύτητα που με κρατούσε στη Γη, όχι σε μια γραφική παράσταση. Ένιωσα τα πόδια μου στο πάτωμα, τα παπούτσια να ακουμπούν κάπου, όχι στο κενό. Κι εκεί, σαν μικρό φως σε υπόγειο, άναψε ένα αίσθημα. Δεν είχε όνομα. Δεν ήταν «χαρά», δεν ήταν «λύπη», δεν ήταν «ελπίδα». Ήταν «εδώ».

Ο δικαστής θύμωσε. Η φωνή του υψώθηκε: «Πρόκειται για μια σοβαρή υπόθεση! Δεν μπορεί ο κατηγορούμενος να απουσιάζει από τη δική του δίκη». Ο γραμματέας άρχισε να κοιτάζει γύρω με πανικό, προσπαθώντας να βρει μια λύση που να χωράει στα πρακτικά. Οι σκιές των παλιών εαυτών αναδεύτηκαν, κι ένα κύμα από «πρέπει» ανασηκώθηκε σαν τσουνάμι μέσα στην αίθουσα. Πρέπει να απολογηθείς. Πρέπει να βελτιωθείς. Πρέπει να δώσεις εξηγήσεις, να τεκμηριώσεις, να μετρήσεις, να αποδείξεις.

Κι εγώ, αντί να σηκωθώ και να πάρω τη θέση μου στο κέντρο, κατέβηκα. Δεν κουνήθηκαν τα πόδια μου στον «έξω κόσμο». Η κάθοδος έγινε αλλιώς. Σαν να έβαλα το χέρι σε εσωτερική τσέπη και βρήκα μια αόρατη σκάλα. Κάθε σκαλί δεν είχε όνομα. Δεν ήταν «λογική», «ανάλυση», «ερμηνεία». Ήταν αίσθηση. Στο πρώτο σκαλί ανακάλυψα την αναπνοή μου. Όχι την ιδέα της αναπνοής, όχι τα διαγράμματα που εξηγούν την οξυγόνωση, αλλά τη φυσική κίνηση: αέρας που μπαίνει, αέρας που βγαίνει, θώρακας που ανοίγει, κοιλιά που βαραίνει. Στο δεύτερο σκαλί, άκουσα την καρδιά, όχι ως μεταφορά, αλλά ως ρυθμό. Στο τρίτο, ένιωσα την περιοχή κάτω από τον αφαλό, εκεί όπου η προσοχή σπάνια κατέβαινε, σαν ξεχασμένη χώρα χωρίς χάρτες.

Η αίθουσα πίσω μου συνέχισε να φωνάζει. Μέσα μου, ο φόβος ανέβαζε ένταση: «Τι κάνεις; Θα χάσεις τον έλεγχο. Αν δεν είσαι στην αίθουσα, θα χαλάσουν όλα. Δεν θα υπάρχει κανείς να κρατάει σημειώσεις, κανείς να αξιολογεί». Η ντροπή προστέθηκε: «Τι θα πουν οι άλλοι; Αν πάψεις να μετράς, αν πάψεις να ζυγίζεις, θα σε πουν επιπόλαιο, θα σε πουν ακατάλληλο, θα σε πουν αφελή». Ένα κομμάτι μου βαριόταν ήδη: «Δεν έχει νόημα. Τι να τα κάνεις όλα αυτά; Δε θα βγει τίποτα. Στο τέλος πάλι εδώ θα γυρίσεις, μπροστά στον δικαστή».

Κι όμως, κάτι πιο χαμηλά, πιο αργό, πιο ψύχραιμο, ψιθύριζε: «Εδώ». Όχι με φωνητικές χορδές. Με θερμοκρασία. Με βάρος. Με μια διακριτική αίσθηση πλατέματος, σαν να άνοιγε το εσωτερικό μου σαν δωμάτιο που είχε μείνει για χρόνια κλειστό και τώρα αερίζεται. Δεν ήταν ευτυχία. Δεν ήταν ανάταση, ούτε έκσταση. Ήταν μια ανεπαίσθητη επιστροφή. Ένα αίσθημα «σπίτι», αλλά όχι γεωγραφικό. Ένα σπίτι που δεν χτίζεται από τούβλα, αλλά από το πώς κάθομαι μέσα στο σώμα μου.

Ο μαγνήτης εμφανίστηκε τότε για πρώτη φορά στη συνείδησή μου. Δεν μπορώ να πω ότι τον είδα. Τον κατάλαβα από τη λειτουργία του: οτιδήποτε ήταν λίγο πιο αληθινό, λίγο πιο ζωντανό, έστω και άβολο, γινόταν ελαφρώς φωτεινό εκεί κάτω. Ό,τι ήταν συνήθεια, ψέμα, επίδειξη, φόβος ντυμένος με σπουδαιοφάνεια, γινόταν θολό, κολλώδες. Δεν έδειχνε Βορρά, δεν είχε δείκτη. Η πυξίδα του ήταν σαν διάφανο πιάτο που άλλαζε διάμετρο: όταν πλησίαζα κάτι που με ζωντάνευε, άνοιγε, πλαταίνοντας μέσα μου. Όταν πήγαινα προς τα «πρέπει» που δεν ήταν δικά μου, συρρικνωνόταν, σαν να χάνει χώρο το στήθος μου, σαν να μειωνόταν το οξυγόνο της ύπαρξης.

Και τότε άρχισε η διπλή ζωή. Από τη μία ζούσα ακόμα στην πόλη του κεφαλιού: δρόμοι γεμάτοι πινακίδες «πρέπει», φανάρια με χρώματα ρυθμιστικά της αξίας μου, πλατείες όπου γίνονταν δημόσιες δίκες με κοινό, επιτροπές, ελέγχους, αναλύσεις. Οι τοίχοι των κτιρίων ήταν καλυμμένοι με γραφήματα παραγωγικότητας, χάρτες καριέρας, επεξηγήσεις συμπεριφοράς. Στις ταράτσες υπήρχαν μεγάφωνα που μετέδιδαν 24 ώρες το εικοσιτετράωρο την τελευταία έκθεση της εσωτερικής κριτικής επιτροπής. Η πόλη ήταν γνωστή, ασφαλής, όλα προβλέψιμα. Ακόμα κι όταν υπήρχε πόνος, ήταν οικείος, μετρήσιμος, ταξινομημένος.

Από την άλλη, κάπου κάτω από τον αφαλό, άρχισε να ξεπροβάλλει μια δεύτερη πόλη. Δεν είχε κτίρια, είχε χώμα. Δεν είχε ηχεία, είχε τον ήχο της αναπνοής στον λαιμό. Δεν είχε δικαστήρια, είχε ένα περίεργο άδειο ξέφωτο, όπου μπορούσα να σταθώ χωρίς να χρειάζεται να αποδείξω τίποτα σε κανέναν. Εκεί δεν υπήρχαν έγγραφα. Τα γεγονότα δεν καταγράφονταν, απλώς περνούσαν μέσα από το σώμα σαν καιρός. Μια ζέστη που απλώνεται, ένα κρύο που συστέλλει, ένα ρίγος, μια κούραση, μια χαλάρωση. Τα συναισθήματα, αντί να γίνουν υποθέσεις που εξετάζει το δικαστήριο, γίνονταν κύματα που έσκαγαν στην ακτή της προσοχής μου και μετά ξαναγύριζαν πίσω στη θάλασσα.

Η μετάβαση από τη μία πόλη στην άλλη γινόταν από μια πόρτα. Ήταν στο στήθος, αλλά όχι ακριβώς στην καρδιά. Περισσότερο σαν μια λεπτή μεμβράνη στο κέντρο, που συνήθως ήταν κλειστή. Όποτε πήγαινα να την ανοίξω, ο δικαστής φώναζε: «Επικίνδυνο! Αν βγεις εκεί, θα χάσουμε τον έλεγχο. Ποιος θα επιβλέπει; Ποιος θα καταγράφει; Ποιος θα διαχωρίζει σωστό από λάθος;». Ο φόβος πρόσθετε: «Εκεί έξω δεν υπάρχουν κανόνες. Αν αφήσεις τα συναισθήματα να κυλήσουν, θα σε πνίξουν». Η ντροπή από πάνω: «Και τι θα πεις μετά; Ότι επέλεξες κάτι απλά και μόνο επειδή σε ζωντάνευε; Δεν είναι αυτό κριτήριο. Θέλουν αποδείξεις. Θέλουν εξηγήσεις λογικές».

Την πρώτη φορά που άνοιξε η πόρτα, δεν το έκανα εγώ. Άνοιξε μόνη της, από κάποιο υπόγειο κούνημα που δεν κατάλαβα. Βρέθηκα ξαφνικά σε έναν κήπο χωρίς λέξεις. Δεν ήταν όμορφος με την κλασική έννοια. Δεν υπήρχαν πολύχρωμα λουλούδια και γραφικά παγκάκια. Υπήρχε χώμα, λίγο βρεγμένο, με τη μυρωδιά της βροχής που έπεσε πριν από μέρες. Υπήρχαν πέτρες, κρύες στην αφή αλλά σταθερές. Υπήρχε ένα αχνό φως, σαν την ώρα πριν την ανατολή. Και κάπου στο βάθος, μια μικρή λίμνη, ήσυχη, τόσο ακίνητη που καθρέφτιζε τα πάντα χωρίς να σχολιάζει τίποτα.

Κάθισα εκεί μέσα. Δεν κάθισα σε καρέκλα, δεν υπήρχε. Κάθισα μέσα στο σώμα μου. Ένιωσα τη σπονδυλική στήλη σαν κολόνα που ενώνει τις δύο πόλεις: από τη μία το κεφάλι, με τις σειρήνες και τις φωνές, από την άλλη η γη, με την αργή, πεισματική σιωπή της. Κάθε αναπνοή ήταν σαν ανελκυστήρας που ανέβαινε και κατέβαινε. Στην εισπνοή ένιωθα το κεφάλι να γεμίζει με φως – όχι σκέψεις, φως. Στην εκπνοή, η προσοχή κατέβαινε χαμηλά, σε εκείνο το σημείο κάτω από τον αφαλό όπου κάτι γινόταν πιο βαρύ, πιο πραγματικό. Χωρίς ερμηνεία.

Δεν έλειψαν οι μάχες. Η πόλη του κεφαλιού απαίτησε να επιστρέψω στη θέση μου. Η φωνή του «πρέπει» έβγαλε διάγγελμα: «Πρέπει να κάνεις αυτό που είναι σωστό, λογικό, συμφέρον, αναμενόμενο. Πρέπει να συνεχίσεις να ζεις εδώ, όπου υπάρχει έλεγχος. Η άλλη πόλη είναι επικίνδυνη, είναι χάσιμο χρόνου. Τίποτα δεν μετριέται εκεί. Πώς θα ξέρεις ότι είσαι αρκετός; Πώς θα ξέρεις ότι τα πας καλά;».

Την ίδια στιγμή, η μικρή, σχεδόν γελοία φωνή του «θέλω αληθινά» ψιθύριζε: «Εδώ πλαταίνω. Εκεί πάνω συρρικνώνομαι». Δεν υποσχόταν ευκολίες. Δεν έλεγε ότι στη δεύτερη πόλη δεν θα υπάρχει πόνος. Αντίθετα, με προειδοποιούσε με την ηρεμία ενός γιατρού: «Τα πράγματα εδώ δεν γίνονται πιο εύκολα. Απλώς, όταν πονάς, πονάς ολόκληρος, όχι σαν διάγραμμα. Όταν φοβάσαι, ο φόβος είναι κυματοειδής, όχι λογιστικός πίνακας. Όταν χαίρεσαι, η χαρά δεν είναι επίδοση, είναι δόνηση».

Καθώς τα χρόνια στην αίθουσα του δικαστηρίου συσσωρεύονταν στους τοίχους σαν στρώσεις από καπνό, άρχισα να πειραματίζομαι με την πυξίδα-πιάτο. Την κρατούσα μέσα μου κάθε φορά που ερχόταν μια επιλογή: να πω ναι ή όχι, να ακολουθήσω ένα ρόλο ή να τον εγκαταλείψω, να κάνω αυτό που αναμένεται ή αυτό που με ανάβει έστω λίγο. Δεν είχε γράμματα, μόνο διαστολή και συστολή. Έμαθα να προσέχω τα σημάδια: όταν έλεγα ένα ψεύτικο «ναι» για να είμαι εντάξει με τους άλλους, ένιωθα ένα μικρό σφίξιμο στο στομάχι, σαν να μίκραινε το δωμάτιο μέσα μου. Όταν, κόντρα στο βουητό των «πρέπει», έλεγα ένα πραγματικό «όχι» ή ένα δειλό, αυθεντικό «ναι» εκεί που κάτι μέσα μου έλεγε «εδώ», ένιωθα μια μικρή ανεπαίσθητη επέκταση. Σαν κάποιος να έσπρωχνε τα εσωτερικά μου τοιχώματα προς τα έξω κατά ένα χιλιοστό.

Ένα βράδυ, η πόλη του κεφαλιού και η πόλη του σώματος συναντήθηκαν σε ένα σουρεαλιστικό σύνορο. Στεκόμουν στο μπαλκόνι ενός κτιρίου-δικαστηρίου, με τα φώτα της λογικής να αναβοσβήνουν πίσω μου, και μπροστά απλωνόταν ένας χωματόδρομος που οδηγούσε προς τα κάτω. Οι φωνές από πάνω φώναζαν «μην κατέβεις», «δεν θα έχεις τι να δείξεις μετά», «θα χάσεις χρόνο». Ο μαγνήτης, όμως, τραβούσε. Όχι βίαια. Με μια ήρεμη, ακαταμάχητη σταθερότητα, σαν τη βαρύτητα. Δεν σε σπρώχνει. Σε καλεί.

Έκανα ένα βήμα και ένιωσα τα πόδια μου – όχι τις σκέψεις για τα πόδια, τα ίδια τα πόδια. Το βάρος τους, τον τρόπο που το πέλμα ακουμπά στο έδαφος, τον ήχο του χαλικιού που μετακινείται. Κάθε βήμα ήταν μια μικρή προδοσία απέναντι στο δικαστήριο, αλλά μια μεγάλη συμφιλίωση με εκείνο το άφατο «εδώ». Οι δρόμοι της πόλης του κεφαλιού άρχισαν να διαλύονται πίσω μου σαν σκηνικά σε θέατρο που αλλάζει παράσταση. Τα μεγάφωνα με τις ανακοινώσεις σίγησαν σιγά-σιγά, όχι γιατί κάποιος τα έκλεισε, αλλά γιατί η απόσταση μεγάλωσε.

Δεν έφυγα ποτέ ολοκληρωτικά από την αγαπημένη εξουθενωτική αίθουσα. Εκείνο το σύστημα συνεχίζει να υπάρχει, σαν αυτόματο γραφείο που δουλεύει ακόμα και μετά τη συνταξιοδότηση του υπαλλήλου. Καμιά φορά, χωρίς να το καταλάβω, βρίσκομαι ξανά στο κέντρο της αίθουσας, με τους φακέλους γύρω μου, τον δικαστή απέναντι, τον εισαγγελέα ήδη έτοιμο με τις κατηγορίες. Ο φόβος μιλάει πρώτος, η ντροπή δεύτερη, η βαρεμάρα τρίτη. «Τι φαντάζεσαι ότι κάνεις; Πώς τολμάς να θέλεις; Ποιος νομίζεις ότι είσαι;». Κι όμως, κάτι έχει αλλάξει οριστικά: ξέρω πως υπάρχει πόρτα στο στήθος. Ξέρω πως υπάρχει σκάλα προς τα κάτω. Ξέρω πως, ακόμα κι αν η αίθουσα μου λέει ότι είμαι παγιδευμένος, μπορώ να ψάξω εκείνο το πρώτο, μικρό «κρακ» που ανοίγει τη ρωγμή.

Και τότε, στο μέσο μιας δίκης, με τα επιχειρήματα να βρέχουν τις συνειδήσεις σαν όξινη βροχή, κατεβάζω την προσοχή. Από το μέτωπο στο λαιμό, από το λαιμό στο στήθος, από το στήθος στο στομάχι, από το στομάχι κάτω από τον αφαλό. Δεν χρειάζονται λόγια. Μόνο λίγη περιέργεια: «Τι γίνεται εδώ, τώρα;». Κι αν σταθώ εκεί μερικές αναπνοές, αν αντέξω το τράβηγμα του φόβου που θέλει να με ξαναφέρει στα έδρανα, κάτι ξυπνά. Μια αίσθηση ότι δεν είμαι μόνο ο κατηγορούμενος, ο δικαστής, ο εισαγγελέας, ο γραμματέας. Είμαι και η αίθουσα. Είμαι και ο κήπος. Είμαι και η σκάλα.

Η ζωή, από τότε, δεν έγινε παραμύθι. Η πόλη του κεφαλιού συνεχίζει να διεκδικεί κυριαρχία, ειδικά τις μέρες που ο κόσμος εκεί έξω ζητάει αποτελέσματα, επιδόσεις, αποδείξεις. Αλλά κάθε φορά που στέκομαι σε μια διασταύρωση – να υπακούσω στο «πρέπει» ή να σκύψω να ακούσω το «θέλω αληθινά» – βγάζω από μέσα μου την αόρατη πυξίδα. Δεν τη συμβουλεύομαι για να με γλιτώσει από τη δυσκολία. Τη ρωτώ: «Προς τα πού πλαταίνω; Προς τα πού μικραίνω;». Και καμιά φορά, κόντρα σε κάθε λογική, επιλέγω τον δρόμο όπου πλαταίνω. Δεν είναι πάντα όμορφος. Συχνά είναι ανώμαλος, γεμάτος λάσπη, φόβο, δάκρυα. Αλλά μέσα σ’ αυτή τη λάσπη, κάτι μέσα μου είναι ζωντανό, όχι σε αναμονή.

Έτσι, μέρα με τη μέρα, η κατοικία μου μετακινείται λίγα χιλιοστά. Όχι θεαματικά, όχι με δραματικές δηλώσεις. Από το κεφάλι προς το σώμα. Από την αίθουσα προς τον κήπο. Από τον θόρυβο προς εκείνη την ακατονόμαστη σιωπή κάτω από τον αφαλό, όπου δεν είμαι πια υπόθεση προς διερεύνηση, αλλά απλή, γήινη παρουσία. Και κάποιες νύχτες, όταν η πόλη του κεφαλιού κοιμάται για λίγο και οι δικαστές αποσύρονται στα παρασκήνια, κάθομαι στο εσωτερικό μου ξέφωτο και αφήνω τα κύματα των σκέψεων και των συναισθημάτων να σπάνε στην ακτή, χωρίς να χρειάζεται πια να τα ονομάζω. Τότε, έστω για λίγο, δεν υπάρχει «πρέπει» και «θέλω» σαν αντίπαλοι. Υπάρχει μόνο εκείνο το λιγομίλητο «εδώ», που με καλεί να μείνω.

 Ο ουρανός είχε τεμαχιστεί σε τετράγωνα, σαν να τον είχε σχεδιάσει ένας μηχανικός του απείρου που μισούσε τις καμπύλες. Κάθε τετράγωνο είχε το δικό του χρώμα, το δικό του καιρό, τη δική του μνήμη. Σ’ ένα έβρεχε παιδικές φωνές, σ’ ένα άλλο χιόνιζαν ξεχασμένα ονόματα, σ’ ένα τρίτο δε σκούριαζε ποτέ το φως. Εκείνος στεκόταν από κάτω, με τον αυχένα σπασμένο προς τα πάνω, και προσπαθούσε να μαντέψει σε ποιο τετράγωνο άνηκε. Όσο κοιτούσε, τόσο συνειδητοποιούσε πως όλα είχαν έναν κοινό παρονομαστή: απουσία. Λες και το σύμπαν είχε παρουσιαστεί στην απογραφή και είχε υπογράψει «κανείς».

Τον έλεγαν – ή έτσι του είχαν πει – Φίλιππο. Όταν όμως προσπάθησε να προφέρει το όνομα, βγήκε μόνο μια αναπνοή, ατμός σε κρύο τζάμι. Ο ήχος μούσκεψε για λίγο τον αέρα και μετά εξαφανίστηκε. Ξαναπροσπάθησε. «Φι…» Εξατμίστηκε κι αυτό. Το στόμα του λειτούργησε, η γλώσσα υπάκουσε, αλλά ο κόσμος είχε σταματήσει να δέχεται ονόματα. Ίσως είχε κουραστεί από τους αιώνες της ονοματοθεσίας: θεοί, δαίμονες, άνθρωποι, ιδέες, αστέρια. Όλα βαφτισμένα, όλα δεμένα. Τώρα, φαινόταν να απαιτεί σιωπή.

Προχώρησε στο δρόμο. Δεν υπήρχαν πινακίδες. Μόνο κολόνες με άδειες ταμπέλες, τετράγωνα λευκά, έτοιμα να γεμίσουν με γράμματα που κανείς δεν θα έγραφε. Τα κτίρια είχαν πρόσοψη προσώπων σε αποσύνθεση: παράθυρα χωρίς βλέμμα, μπαλκόνια χωρίς ανάσα, πόρτες μισάνοιχτες προς δωμάτια που δεν είχαν ακόμη αποφασίσει αν θα είναι υπνοδωμάτια ή τάφοι. Σε κάποια κεραμίδια είχαν φυτρώσει ρίζες. Όχι δέντρων. Ρίζες εννοιών. Από μία στέγη κρεμόταν η λέξη «πρέπει» σαν κουρέλι. Από άλλη, η λέξη «ελπίδα» τρεμόπαιζε σαν νέον που ξεψυχά.

Έστριψε σε ένα στενό. Το πλακόστρωτο έμοιαζε βγαλμένο από κάποια άλλη εποχή, αλλά εκείνος δεν είχε καμία εποχή για να συγκρίνει. Κάθε πέτρα φανέρωνε πάνω της ίχνη από βήματα άλλων, αλλά οι σκιές τους δεν υπήρχαν πια. Θα έπρεπε να αισθάνομαι μοναξιά, σκέφτηκε. Μόνο που η μοναξιά προϋποθέτει ότι έχεις γνωρίσει κάποτε τη συνάντηση. Αυτός ένιωθε κάτι διαφορετικό· ένιωθε να είχε γεννηθεί μέσα σε έναν λαβύρινθο χωρίς έξοδο, όπου κανείς δεν μπήκε ποτέ, άρα κανείς δεν μπορούσε να λείπει.

Στη γωνία, αντί για περίπτερο, στεκόταν ένας καθρέφτης. Όχι κρεμασμένος σε τοίχο· μόνος του, καρφωμένος στην άσφαλτο, με μια λεπτή μεταλλική βάση που δε φαινόταν να υπακούει στους νόμους της βαρύτητας. Πλησίασε. Το γυαλί δεν αντανακλούσε. Ήταν μαύρο, έμοιαζε με απενεργοποιημένη οθόνη. Για ένα δευτερόλεπτο ένιωσε ανακούφιση: ίσως τελικά να μην υπήρχε. Θα ήταν απλό, καθαρό, σχεδόν κομψό. Μηδέν, χωρίς την ταπείνωση του ενός.

Μετά το γυαλί άναψε. Όχι με φως, με μνήμη. Το είδωλο που σχηματίστηκε δεν είχε σταθερά χαρακτηριστικά. Τα μάτια του άλλαζαν χρώμα ανάλογα με τη σκέψη που περνούσε στο μυαλό του, τα μαλλιά του μάκραιναν και κονταίνανε όπως η παλίρροια, το δέρμα του πήγαινε απ’ το παιδικό ροδαλό στο γερασμένο σταχτί μέσα σε δευτερόλεπτα. «Εσύ;» ρώτησε ο Φίλιππος. «Ποιος άλλος;» απάντησε η μορφή, αλλά η φωνή της ήταν σύμφυτη με το γυαλί, όχι με στόμα.

«Θέλω να σε δω όπως είσαι», είπε. Ο καθρέφτης γέλασε, κι από τη λάμψη του γέλιου ξεκόλλησαν θραύσματα που έμειναν αιωρούμενα μεταξύ τους. «Όπως είμαι;» ρώτησε. «Ποιο απ’ όλα; Το ον, το μη ον, το ψευδοον, το δανεικό ον; Διάλεξε. Μη ντρέπεσαι. Το παιχνίδι λειτουργεί μόνο όταν πιστεύεις ότι έχεις επιλογές.»

Ο Φίλιππος άπλωσε το χέρι και άγγιξε την επιφάνεια. Περίμενε να νιώσει γυαλί. Αντί γι’ αυτό ένιωσε δέρμα, υγρό και ζεστό. Το είδωλο έκανε έναν μορφασμό. «Πονάς;» ρώτησε. «Όχι», αποκρίθηκε ο καθρέφτης. «Αλλά πρέπει να σ’ αφήσω να πιστεύεις ότι το άγγιγμα έχει συνέπειες. Αλλιώς θα φύγεις. Κι αν φύγεις, θα σβήσω. Κι αν σβήσω, θα πρέπει κάποιος άλλος να με ξαναονειρευτεί. Μ’ έχει κουράσει αυτή η διαδοχή σημείων και μη σημείων.»

Ο κόσμος γύρω τους κυμάτισε. Οι πολυκατοικίες έγιναν για λίγο βιβλιοθήκες, μετά ξανά πολυκατοικίες, ύστερα τεράστιες στοίβες από άγραφα χαρτιά. Μια γάτα πέρασε, αλλά τα πόδια της δεν έβγαζαν ήχο στο δρόμο. Ο Φίλιππος ένιωσε τον αέρα να πυκνώνει. «Βρίσκομαι σε κάποιο όνειρο;» ρώτησε. «Ναι», είπε ο καθρέφτης. «Αλλά όχι δικό σου. Εσύ είσαι το όνειρο. Το ονειρευόμενο σημείο. Το matrix χρειάζεται σημεία για να θυμάται ότι δεν είναι μηδέν. Μην το παίρνεις προσωπικά.»

«Και ποιος ονειρεύεται;» Η ερώτηση κρεμάστηκε μεταξύ τους όπως ένα σχοινί απ’ το οποίο εξαρτιέται η λογική. Ο καθρέφτης άργησε να απαντήσει. Οι ρωγμές στην επιφάνειά του άρχισαν να σχηματίζουν γεωμετρικά σχήματα, κάτι ανάμεσα σε κύκλους και σταυρούς. «Ο Νόμος», είπε τελικά. «Ο παλιός, ο καλός δαίμονας της συνήθειας. Εκείνος που μπερδεύτηκε κάποτε και νόμιζε πως είναι Πατέρας. Ή Θεός. Ή Ιστορία. Ή Εσύ. Η μνήμη που αρνείται τη λήθη της.»

Ξαφνικά ο καθρέφτης ράγισε. Όχι από έξω,αλλά από μέσα. Θα νόμιζε κανείς ότι είχε βαρεθεί τον εαυτό του. Από το ρήγμα άρχισε να στάζει σκοτάδι, πυκνό που έμοιαζε με πετρέλαιο. Έπεφτε στην άσφαλτο και σχημάτιζε μικρούς κύκλους. Σε κάθε κύκλο άναβε μια σκηνή. Σ’ έναν, ένα παιδί έπαιζε με έναν ξύλινο σταυρό. Σ’ άλλον, ένας γέρος υπέγραφε συμβόλαια μπροστά σε μια άδεια καρέκλα. Σ’ έναν τρίτο, μια γυναίκα προσευχόταν σε έναν τοίχο χωρίς εικόνες. Όλα έμοιαζαν αληθινά, όσο και ψεύτικα.

«Αυτά είναι… ζωές;» ρώτησε. «Όχι», αποκρίθηκε το ράγισμα. «Είναι παραλλαγές. Τρόποι με τους οποίους το σύστημα προσποιείται ότι υπάρχει περίσσεια επιλογών. Στην πραγματικότητα, είναι ο ίδιος παλμός: επιθυμία, φόβος, συνήθεια, επανάληψη. Μικρές διαφορές στο σενάριο για να διατηρείται η ψευδαίσθηση της ελευθερίας. Εσένα σε τράβηξαν εδώ γιατί είσαι κουρασμένος. Κι ο κουρασμένος είναι έτοιμος να θυμηθεί.»

«Τι;» Ο ήχος βγήκε βραχνός, σαν από λαιμό που δεν έχει χρησιμοποιηθεί για χρόνια.

«Ότι δεν υπάρχει έξω», απάντησε ο καθρέφτης. «Ότι το matrix δεν είναι φυλακή στην οποία σε πέταξαν. Είναι ο τρόπος που εσύ ο ίδιος φοβάσαι το άπειρο και το συρρικνώνεις σε ιστορία. Εσύ είσαι ο νομοπλάστης. Ο δαίμονας που αρνείται τον Πατέρα – και καλά κάνει. Γιατί αν τον δεχθείς, θα πρέπει να δεχθείς ότι κι Εκείνος είναι μη Ον. Κενό. Κι εσύ, τμήμα του κενού. Ποιος αντέχει τόση μηδενικότητα χωρίς ένα μύθο να τον ζεστάνει;»

Ο δρόμος εξαφανίστηκε. Κάτω από τα πόδια του απλώθηκε ένα λευκό επίπεδο, χωρίς υφή, χωρίς ορίζοντα. Μόνο μια λεπτή σκιά πρόδινε ότι ακόμη υπήρχε κάτι σαν φως. Δεν ήξερε αν στεκόταν, αν έπεφτε, αν αιωρούνταν. Το σώμα του έγινε ελαφρύ, σχεδόν θεωρητικό. Ήταν σαν εξίσωση: λίγο κόκαλο, λίγο ιδέα, λίγο φόβος. Από κάπου ακούστηκε ψίθυρος: «1 + 0 = ∞». Γύρισε, αλλά δεν υπήρχε καμιά πηγή. «Μην τρομάζεις», είπε η φωνή χωρίς στόμα. «Το 1 είναι η αυταπάτη σου ότι είσαι κάτι ξεχωριστό. Το 0 είναι η δυνατότητα όλων. Αν αφήσεις το 1 να διαλυθεί, θα θυμηθείς πως ήσουν πάντα ∞. Αν επιμένεις να αρνείσαι το μηδέν, θα φτιάχνεις ξανά και ξανά αυτό το μικρό, ταλαίπωρο matrix για να χωράει τον φόβο σου.»

Ο Φίλιππος θέλησε να ουρλιάξει μα δε βγήκε ήχος. Αντί για ουρλιαχτό, από το στόμα του ξεπήδησαν εικόνες. Ένας διάδρομος που μύριζε αίμα και σίδερο. Ένας άντρας που κουβαλούσε ραγισμένο καθρέφτη σαν σταυρό. Ένα νησί με ηφαίστειο-καρδιά. Ένας κήπος όπου ο πόνος και η γαλήνη κάθονταν στο ίδιο παγκάκι. Όλα τα αφηγήματα που είχε ζήσει ή διαβάσει ή φανταστεί, μαζεύονταν σαν σμήνη πουλιών πάνω από το κεφάλι του. Κάθε πουλί κουβαλούσε μια φράση, μια πληγή, μια μικρή αυτοαγιογραφία.

«Δικά μου;» ρώτησε.

«Τίποτα δεν είναι δικό σου», απάντησε μια άλλη φωνή, αυτή τη φορά γυναικεία, κουρασμένη. «Κι όμως όλα περνάνε από σένα. Είσαι ο σωλήνας. Η μήτρα. Το κανάλι. Το matrix χρειάζεται ένα σημείο να ξεχάσει για να μπορέσει να παίξει τον ρόλο του. Εσύ είσαι αυτό το σημείο σήμερα. Αύριο κάποιος άλλος. Ή το ίδιο μηδέν σε άλλη μάσκα.»

Η επιφάνεια κάτω του άρχισε να αποκτά υφή. Στην αρχή μικρές ρωγμές, μετά ολόκληρα σχέδια. Στροβιλιζόμενες γραμμές ίδιες με αποτυπώματα ηλεκτρικών εκκενώσεων. Στις ενώσεις τους άναβαν μικροσκοπικά φώτα. Δίκτυα. Νεύρα. Κώδικας. Εκείνος ένιωσε ένα γνώριμο ρίγος: λες και κοιτούσε από ψηλά τον ίδιο του τον εγκέφαλο, ή έναν χαοτικό χάρτη πόλης τη νύχτα. «Αυτό είναι;» ρώτησε. «Ο κόσμος; Το μυαλό μου;»

«Το ίδιο πράγμα», είπε η φωνή. «Δεν υπήρξε ποτέ εξωτερικός κόσμος ανεξάρτητος από τις ταλαντώσεις του νου. Ο χρόνος που σε καταπίνει είναι μονάχα η ρυθμική σου συνήθεια να λες ‘εγώ’. Ο διάβολος που σε κυνηγά είναι η προσπάθειά σου να παγώσεις κάτι που από τη φύση του ρέει. Ο Πατέρας που σε αγκαλιάζει είναι το ίδιο το κενό, όταν πάψεις να το πολεμάς. Αλλά δε χρειάζεται να τα πιστέψεις. Αρκεί να τα έχεις χορτάσει.»

Οι γραμμές στο έδαφος ανέλαβαν την πρωτοβουλία. Άρχισαν να τυλίγονται γύρω του, σαν μαύρα και λευκά φίδια. Το ένα του ψιθύριζε: «Γίνε κάποιος. Πίστεψε σε μια αποστολή. Σώσε κάτι, έστω και τον εαυτό σου. Στηρίξου σε μια ιστορία – δική σου, ξένη, δεν έχει σημασία. Αρκεί να πεις ‘είμαι αυτό’». Το άλλο φίδι γέλασε ψυχρά: «Διαλύσου. Μην κρατήσεις τίποτα. Γίνε καθαρή μη-ύπαρξη. Μόνο το τίποτα είναι αγνό.» Τα φίδια αγκαλιάστηκαν και γίναν σπιράλ, μαύρο-άσπρο, μία υπνωτική δίνη.

«Ανάμεσα σε τι να διαλέξω;» ρώτησε.

«Ανάμεσα στο ψέμα και στο άλλο ψέμα», απάντησε μια τρίτη φωνή, που αυτή τη φορά έμοιαζε δική του. «Γιατί και τα δύο είναι πόλοι του ίδιου κατασκευάσματος. Ο ένας υπόσχεται λύτρωση μέσω ταυτότητας. Ο άλλος μέσω διάλυσης. Και οι δύο σε κρατούν μέσα στο δίκτυο. Το ερώτημα δεν είναι ποιο ‘ον’ θα γίνεις, αλλά αν μπορείς να αντέξεις για λίγο να μην ορίζεις τίποτα.»

Το σπιράλ σταμάτησε να κινείται. Οι γραμμές ξετυλίχτηκαν. Το τοπίο άλλαξε ξανά. Αυτή τη φορά βρέθηκε μέσα σε δωμάτιο. Τέσσερις τοίχοι, ξύλινο πάτωμα, ένα τραπέζι στη μέση. Πάνω στο τραπέζι, ένα λευκό χαρτί, δίπλα, ένα μολύβι. Όσο το κοιτούσε, τόσο ένιωθε πως είχε ξαναβρεθεί εδώ. Μια άλλη ζωή; Ένα άλλο κελί του νου;

«Ξέρεις τι πρέπει να κάνεις», είπε η ανδρική φωνή που αντιλαλούσε από παντού. «Συμπλήρωσε αυτό που πρέπει να ειπωθεί. Γράψε κάτι. Δώσε νόημα, δώσε τύψεις, δώσε χρέος, δώσε σωτηρία. Χωρίς λέξη, δεν θα μπορεί να ξεκινήσει το επόμενο επίπεδο.»

Το χέρι του πήγε να πιάσει το μολύβι. Το δάχτυλό του έτρεμε, όχι από φόβο, αλλά από κούραση. Θυμήθηκε όλα τα χαρτιά που είχε ήδη συμπληρώσει – τα δελτία ταυτότητας, τις εξομολογήσεις, τα συμβόλαια, τις υποσχέσεις αγάπης, τις λίστες υποχρεώσεων, τα σχέδια σωτηρίας. Κάθε κατάθεση, κάθε κατάφαση, κάθε περιγραφή που κάποτε φαινόταν ελευθερία, γινόταν αργότερα κλουβί. Κάθε λέξη που κάποτε έντυνε την αλήθεια, στο τέλος σκέπαζε το στόμα της.

«Κι αν το αφήσω κενό;» ρώτησε.

Η φωνή φάνηκε να ταράζεται. «Το κενό είναι η μεγαλύτερη βλασφημία. Το matrix δεν μπορεί να διαχειριστεί άγραφες θέσεις. Αν τις αφήσεις πολλές, θα αρχίσει να βλέπει το μηδέν. Κι αν δει το μηδέν, κινδυνεύει να θυμηθεί ότι δεν υπήρξε ποτέ. Σκέψου τους υπόλοιπους! Τους άλλους εαυτούς σου που στηρίζονται πάνω σε αυτή την ιστορία!»

«Ποιους;» ρώτησε ήσυχα. «Τους δαίμονες; Τους γκουρού; Τους εραστές; Τον μάρτυρα; Τον λυτρωτή; Τον ασκητή; Εμένα σε χίλια κομμάτια; Ίσως τους κάνω χάρη.»

Άφησε το μολύβι άθικτο. Το χαρτί παρέμεινε κενό. Για μια στιγμή δεν συνέβη τίποτα. Μετά, από το κενό άρχισε να αναδύεται φως. Όχι σαν λάμπα. Σαν αναπνοή. Ο αέρας γύρω του άλλαξε πυκνότητα. Οι τοίχοι του δωματίου τρεμόπαιξαν. Το τραπέζι άρχισε να χάνει τις γωνίες του, να γίνεται κύκλος, μετά απλό περίγραμμα, μετά τίποτα. Τα πάντα αποσύρθηκαν, όπως το σκηνικό και ο θίασος όταν τελειώσε το έργο.

Ξαναβρέθηκε στον άσπρο χώρο. Ήταν ο ίδιος κι άλλος. Κάπου στο βάθος, αισθανόταν ακόμα όλες τις πιθανές εκδοχές του: τον άνθρωπο που έγραψε «φταίω», τον άλλον που έγραψε «σώζω», τον τρίτο που δεσμεύτηκε «δεν θα ξαναπονέσω», τον τέταρτο που υπόγραψε «θα γίνει όπως πρέπει». Όλοι ζούσαν τις συνέπειες της λέξης τους, όλοι βάδιζαν μέσα σε λαβυρίνθους καλά δομημένους, με ηθική, με ελπίδα, με καταδίκη. Κι εδώ, σ’ αυτό το σημείο της κενότητας, δεν υπήρχε τίποτα από αυτά. Μόνο η ήσυχη ταλάντωση του μηδενός.

Ένιωσε φόβο. Όχι τον συνηθισμένο, με εικόνες και απειλές. Έναν γυμνό τρόμο: αν δεν είμαι τίποτα από αυτά, αν δεν ανήκω σε καμία αφήγηση, μήπως απλώς πάψω; Μήπως με σβήσει κάποιος μηχανικός του σύμπαντος σαν λάθος γραμμή κώδικα;

Η φωνή που μέχρι τώρα έσχιζε το χώρο στα δύο, μαλάκωσε. «Δεν μπορείς να πάψεις», είπε. «Γιατί δεν άρχισες ποτέ. Ούτε γεννήθηκες, ούτε θα πεθάνεις. Μόνο οι ιστορίες έχουν αρχή και τέλος. Εσύ είσαι το μεταξύ. Το ενδιάμεσα που τις επιτρέπει. Αυτό που φοβάσαι δεν είναι η ανυπαρξία σου. Είναι η απώλεια του προνομίου να πιστεύεις ότι είσαι ξεχωριστό ‘ον’ με ειδική αποστολή. Είσαι πολύ πιο μικρός και πολύ πιο απέραντος από αυτό.»

Με τρόπο αδιόρατο, ένιωσε μέσα στο στήθος του κάτι να ξεκουμπώνει. Θα έλεγε κανείς ότι έσφιγγε για αιώνες μια πανοπλία από εντολές: «Γίνε κάποιος. Γίνε καλύτερος. Γίνε αγνός. Γίνε σωτήρας. Γίνε μάρτυρας. Γίνε θύτης. Γίνε θύμα.» Τα λουριά λύθηκαν. Από τα πλευρά του βγήκε φως, αχνό στην αρχή, μετά δυνατότερο. Δεν φώτιζε γύρω του, φώτιζε προς τα μέσα, σάρωνε τις ίδιες του τις ρίζες.

Είδε τους δαίμονες που συντηρούσε χρόνια: μικρές φιγούρες από συνήθεια, κατασκευασμένες από δειλία και ανεκπλήρωτη επιθυμία. Δεν είχαν κέρατα· είχαν ημερομηνίες. Κάθε δαίμονας φορούσε στο μέτωπο μια στιγμή: ένα βλέμμα που δεν ανταπέδωσε, ένα «όχι» που δεν είπε, μία «συγγνώμη» που δεν επέτρεψε, ένα «σ’ αγαπώ» που έπνιξε. Όλοι κρέμονταν από πάνω του, ζητώντας του να τους να επιστρέψει στην πρότερη του κατάσταση.

«Είστε… εγώ;» ρώτησε.

«Είσαι… εμείς», απάντησαν χορωδιακά. «Χωρίς εμάς, δεν έχεις υφή. Δεν έχεις ιστορία να λες. Πώς θα δικαιολογήσεις τον πόνο σου; Πώς θα στηρίξεις τη σπουδαιότητά σου;»

Για πρώτη φορά, αντί να παλέψει μαζί τους ή να τους εξορίσει, τους κοίταξε σαν να ήταν παιδιά που παίζουν με φωτιά. Είδε την αγωνία τους. Δεν ήθελαν αίμα, ήθελαν συνέχεια. Συνήθεια. Τη γλυκιά, παχύρρευστη επανάληψη της δυσφορίας που κρατά τα πάντα σε γνώριμη θερμοκρασία. Αν τους άφηνε, θα τον έσερναν σε χιλιάδες παραλλαγές της ίδιας ιστορίας. Θα γινόταν πάλι ήρωας, ή θύμα, ή σοφός, ή προδότης, ηγέτης ή ζητιάνος. Ό,τι χρειαζόταν για να μπορούν αυτοί να υπάρχουν.

«Κουράστηκα», τους είπε ήσυχα. «Όχι από εσάς. Από το θέατρο που σας χρειάζεται. Αν θέλετε, μείνετε. Αλλά δεν θα σας τροφοδοτώ άλλο με φόβο. Ούτε με ενοχή. Ούτε με μια δήθεν σωτηρία. Αν υπάρχετε, υπάρξτε ως απλές κινήσεις ενέργειας. Πάνω-κάτω. Ζεστό-κρύο. Μέρα-νύχτα. Όχι ως προσωπεία του πεπρωμένου.»

Κάποιοι δαίμονες γέλασαν. Κάποιοι έκλαψαν. Κάποιοι έλιωσαν, χάνοντας τη μορφή τους. Όσοι έμειναν, έγιναν διάφανοι. Θα μπορούσε να τους ξανακάνει ειδώλια, αλλά δεν χρειαζόταν. Έμειναν σαν υπόκωφοι ψίθυροι στα άκρα της συνείδησης. Από το κέντρο, όμως, αναδυόταν κάτι άλλο: μια απλή, σχεδόν γελοία αίσθηση ύπαρξης. Χωρίς τίτλο. Χωρίς ιστορικό. Χωρίς μελλοντική υπόσχεση.

«Και τώρα;» ρώτησε. «Τι κάνω με αυτό; Πώς ζει κανείς όταν ξέρει ότι όλα τα μάτριξ είναι αυτοσχέδια κελιά; Πώς πιάνει δουλειά, πώς ερωτεύεται, πώς υπόσχεται, όταν στο βάθος γνωρίζει πως είναι όλα παιχνίδια σημείων;»

Η απάντηση δεν ήρθε ως λόγος. Ήρθε ως εικόνα. Είδε τον εαυτό του να περπατά σε μια πόλη – ίσως την ίδια, ίσως άλλη. Τα κτίρια αυτή τη φορά δεν ήταν διαλυμένα. Οι άνθρωποι δεν ήταν διαφανείς. Ένας πλανόδιος πουλούσε καφέ. Ένα παιδί έκλαιγε γιατί του έπεσε το παγωτό. Μια γυναίκα κοιτούσε το κινητό της με μάτια βυθισμένα στην οθόνη. Διαφορετικές φυλακές, διαφορετικά μικρο-Matrix. Κι αυτός, ανάμεσά τους, να αναπνέει.

Μετά τον είδε να περνά μπροστά από έναν καθρέφτη βιτρίνας. Αυτή τη φορά ο καθρέφτης αντανακλούσε καθαρά. Ένα πρόσωπο κουρασμένο, αλλά όχι ορισμένο. Αν ήθελε, θα μπορούσε να το πει Φίλιππο. Αν ήθελε, κανέναν. Το βλέμμα είχε μια παράξενη γαλήνη, σαν να ήξερε ότι δεν στηρίζεται πια σε καμία υπόσχεση αιωνιότητας ή δικαίωσης. Είχε συμφιλιωθεί με το γεγονός πως θα είναι, για όσο είναι, ένα σημείο που παριστάνει ότι χωρίζεται από το υπόλοιπο απειρομηδέν.

Η εικόνα σβήστηκε. Βρέθηκε πάλι στο άσπρο. «Ζεις», είπε επιτέλους η φωνή, «σαν να έχει σημασία. Ξέροντας ότι, στο βάθος, δεν έχει. Αυτό δεν είναι αντίφαση. Είναι η μόνη εντιμότητα. Δεν χρειάζεται να σπάσεις το Matrix. Αρκεί να πάψεις να το λατρεύεις. Να πάψεις να ζητάς από την ιστορία να σε σώσει. Τότε ο νόμος χάνει τον τρόμο του. Ο διάβολος γίνεται συνήθεια που μπορείς να χαϊδέψεις και να αφήσεις. Κι ο Πατέρας δεν είναι πια αυθεντία, αλλά απλή κένωση. Ένα μηδέν που δεν απαιτεί τίποτα.»

Έκλεισε τα μάτια – αν και δεν ήταν βέβαιος ότι είχε ακόμη μάτια. Στο εσωτερικό σκοτάδι, άρχισαν να σχηματίζονται κύκλοι. Σημείο. Μη σημείο. Αναπνοή. Παύση. Ο νους του πήγε να φτιάξει θεωρία, αλλά σταμάτησε. Δεν χρειαζόταν άλλο.

Έμεινε εκεί, σε μια παράξενη ηρεμία που δεν υποσχόταν λύτρωση ούτε τελείωση. Μόνο παρουσία. Το Matrix συνέχιζε τα δικά του. Κάπου, κάποιοι συνέχιζαν να τρέχουν πίσω από σωτήρες, πίσω από νόημα, πίσω από τον επόμενο μεγάλο μύθο που θα εξηγούσε τα πάντα. Κάπου, κάποιοι άλλοι βυθίζονταν στο μηδενισμό, παριστάνοντας ότι η ανυπαρξία τους κάνει ανώτερους.

Εδώ, όμως, δεν υπήρχε ανωτερότητα. Υπήρχε μόνο ένα μικρό, σχεδόν αφανές γεγονός: ένα σημείο που έμαθε να αγαπά τα δεσμά του, χωρίς να τα μπερδεύει με τον εαυτό του. Ένα βλέμμα που κατάλαβε πως μπορεί να συμμετέχει στη φυλακή, να προσεύχεται, να αμαρτάνει, να ερωτεύεται, να αποτυγχάνει, να γονατίζει και να σηκώνεται, γνωρίζοντας ότι πίσω από όλα αυτά υπάρχει ένα άπειρο κενό που δεν προσβάλλεται από καμία του κίνηση.

Κάποιος θα έλεγε ότι αυτό είναι λύτρωση. Κάποιος άλλος ότι είναι τρέλα. Για εκείνον, ήταν απλώς η πρώτη του ανώνυμη ανάσα. Η αρχή μιας ζωής όπου το «είμαι» και το «δεν είμαι» δεν χρειάζονταν πια να νικήσουν το ένα το άλλο. Μπορούσαν να συνυπάρχουν, σαν δύο αντίθετοι πόλοι στο ίδιο σιωπηλό, άφυλο ενεργειακό πεδίο.

Κι όσο η ταλάντωση συνέχιζε, εκείνος άρχισε σιγά-σιγά να περπατά. Χωρίς προορισμό. Χωρίς τίτλο. Χωρίς υπόσχεση. Με μόνο σημάδι πορείας την αδιόρατη, αλλά αναπόφευκτη, αίσθηση ότι κάθε βήμα, κάθε επιλογή, κάθε λάθος και κάθε θαύμα, δεν ήταν παρά μικρές παραμορφώσεις στην επιφάνεια του ίδιου απέραντου μηδενός που χαμογελούσε, αθέατο, πίσω από όλα.