Το υπόγειο δεν ήταν κάτω απ’ το σπίτι· ήταν κάτω απ’ το βλέμμα μου. Κάθε φορά που έκλεινα τα μάτια, ένιωθα πως κάποιος τραβούσε ένα σκοινί από μέσα μου και άνοιγε μια καταπακτή, όχι προς τη γη αλλά προς μια δεύτερη, νωπή εκδοχή του εαυτού μου, εκείνη που δεν έχει ακόμη μάθει να παριστάνει. Τη μέρα έλεγα πως είμαι λειτουργικός, πως οι σκέψεις μου έχουν σχήμα και χρήσεις, πως μπορώ να περπατήσω σε ίσιες προτάσεις. Τη νύχτα όμως, κάτω από τα πλευρά, κάτι αναστέναζε με τον τρόπο που αναστέναζε παλιά η πόλη όταν την ξημέρωναν οι δρόμοι: σαν να μην πίστευε ότι το φως θα ’ρθει, κι ωστόσο ετοιμαζόταν να το υποστεί. Έτσι άρχισα να κατεβαίνω. Όχι επειδή ήθελα κάθαρση—η κάθαρση είναι μια λέξη που μοιάζει με απορρυπαντικό—αλλά επειδή κουράστηκα να με κρατάει όρθιο ένα πλήθος από μικρά «εγώ», πρόθυμα, κοφτερά, ευγενικά, θυμωμένα, εναλλάξ. Ήταν σαν να φοράω δέκα πρόσωπα το ένα πάνω στ’ άλλο και να περιμένω απ’ το δέρμα να μη ζεσταθεί.

Η σκάλα άρχιζε πίσω από τη γλώσσα. Όταν την κατέβαινα, ένιωθα τα δόντια μου να γίνονται κάγκελα, κι ο ουρανίσκος μια ταβανιά χαμηλή με υγρασία. Δεν υπήρχε πόρτα, υπήρχε μόνο μια απόφαση: να ανάψω το φως. Μα κάθε φορά που άπλωνα το χέρι προς τον διακόπτη, μια φωνή—κάθε φορά άλλη, και κάθε φορά δική μου—μου ψιθύριζε ότι το σκοτάδι είναι πιο ασφαλές, επειδή δεν σου ζητάει να εξηγήσεις τίποτα. Τότε ακριβώς καταλάβαινα ότι δεν φοβόμουν το υπόγειο· φοβόμουν την επιμονή του φωτός να επιβεβαιώνει. Και όπως στις παλιές φωτογραφίες, όταν τις αφήνεις στον ήλιο κι αρχίζουν να ξεθωριάζουν, έτσι κι εγώ ένιωθα ότι αν ανάψω, θα χαλάσουν οι επιμελημένες σκιάσεις που με έκαναν «εγώ». Η θυσία δεν θα ήταν αίμα· θα ήταν η παραίτηση από τη σκηνοθεσία.

Ένα βράδυ, η σκάλα με έβγαλε σε έναν διάδρομο που έμοιαζε με αποθήκη θεάτρου. Στοιβαγμένα σκηνικά, κουρτίνες χωρίς παράσταση, κορνίζες δίχως πρόσωπα. Πάνω τους σκόνη, αλλά όχι η σκόνη της εγκατάλειψης· η σκόνη της υπερβολικής χρήσης, εκείνη που αφήνει ένα αντικείμενο όταν το αγγίζουν πολλοί ρόλοι. Στη μέση υπήρχε μια λάμπα κρεμασμένη από ένα καλώδιο, σαν ετοιμόρροπη σελήνη. Την κούνησα, και το φως άναψε διστακτικά, όχι σαν φως δωματίου, αλλά σαν φως ανακριτικό, σαν να έφερνε μαζί του ένα τεφτέρι με ερωτήσεις. Τότε άκουσα θορύβους από παντού: μικρά βήματα που δεν πατούσαν στο πάτωμα, αλλά στις αποφάσεις μου. Κάτι τσαλάκωνε χαρτιά, κάτι έτριζε δάχτυλα, κάτι γελούσε σιγανά με την υπομονή ενός παιδιού που ξέρει ότι ο ενήλικας θα κουραστεί και θα το αφήσει να κερδίσει.

Οι μορφές άρχισαν να βγαίνουν από τις κουρτίνες όπως βγαίνει ο ατμός από βραστήρα: αόρατος μέχρι να βρει ψύχος. Δεν ήταν τέρατα, ούτε φαντάσματα—ήταν λειτουργίες. Ήταν η Επίδοση, με τα μάτια της σαν πίνακες προόδου. Ήταν η Ευγένεια, με το στόμα της ραμμένο σε χαμόγελο που δεν πονάει κανέναν εκτός από εμένα. Ήταν ο Κριτής, ένας άνδρας φτιαγμένος από κάρβουνο, που κάθε φορά που μιλούσε έπεφτε στάχτη από τα χείλη του και λέρωνε το πάτωμα με «έπρεπε» και «δεν αρκεί». Ήταν κι ένας μικρός, σχεδόν αδιάφορος τύπος που δεν τον αναγνώριζα, μέχρι που κατάλαβα ότι ήταν η Απόγνωση, ντυμένη απλά, για να μην την προσέξεις. Και πίσω, σε μια γωνία, υπήρχε κάτι που δεν είχε σχήμα. Έμοιαζε με κενό ανάμεσα σε δύο σκέψεις. Αυτό ήταν το παλιότερο απ’ όλα: το Κέντρο.

«Μη μας ανάβεις», είπε η Ευγένεια, κι ακούστηκε σαν να μου έλεγε «μην μας βλέπεις». «Αν μας ανάβεις, θα πρέπει να αλλάξουμε θέση».

«Αυτό είναι το νόημα», απάντησα, κι ένιωσα το στόμα μου να μην με υπακούει ακριβώς, σαν να το είπε κάποιος άλλος από μέσα μου, κάποιος που δεν είχε συνηθίσει να ζητάει άδεια. Ο Κριτής γέλασε. Η Επίδοση σήκωσε τα χαρτιά της σαν ασπίδα. Η Απόγνωση έκανε ένα μικρό νεύμα, σαν να ήξερε ότι επιτέλους άρχιζε το πραγματικό έργο.

Το φως, όμως, δεν έπεφτε σαν σεντόνι· έπεφτε σαν νυστέρι. Κάθε ακτίνα έκοβε ένα κομμάτι απ’ το σκοτάδι και το ανάγκαζε να γίνει πληροφορία. Και τότε συνέβη κάτι που δεν περίμενα: οι μορφές δεν έγιναν πιο καθαρές· έγιναν πιο ασταθείς. Σαν να μην άντεχαν να είναι σταθερά «εγώ» όταν τα κοιτούσα χωρίς μίσος και χωρίς θαυμασμό. Έβλεπα τις ραφές τους. Έβλεπα από τι είχαν φτιαχτεί: από ελλείψεις, από επαίνους, από ντροπές, από μισές επιτυχίες που τις είχα κάνει σημαίες. Τα «εγώ» μου ήταν μηχανισμοί επιβίωσης που είχαν ξεχάσει να κλείσουν μετά τον πόλεμο. Κι όσο τους έριχνα φως, τόσο άρχιζαν να τρέμουν, όχι επειδή τους επιτίθεμαι, αλλά επειδή δεν είχαν πια το προνόμιο να κυβερνούν από το σκοτάδι.

Στην άκρη του δωματίου, εκεί που οι κουρτίνες σχημάτιζαν μια δεύτερη σκιά, είδα κάτι γραμμένο πάνω σε ένα φύλλο, σαν σκηνοθετική σημείωση που ξέφυγε από άλλη παράσταση: «paste.txt». Δεν ήξερα τι σήμαινε, μα η λέξη είχε τη γεύση αντιγραφής, τη μυρωδιά ενός πράγματος που μεταφέρεται άκοπα από εδώ εκεί, σαν να μπορείς να μετακινήσεις ζωή χωρίς απώλεια. Εκεί κατάλαβα ότι το υπόγειο δεν κρατάει μόνο μυστικά· κρατάει και πρόχειρες λύσεις, εκείνες που έβαζα πάνω στις πληγές μου όπως κολλάς χαρτί σε σπασμένο τζάμι. Κι ότι τώρα, με το φως αναμμένο, έπρεπε να αποφασίσω τι θα κάνω με ό,τι είχα κολλήσει πάνω μου.

Οι μορφές άρχισαν να μιλάνε όλες μαζί, όχι σαν χορός τραγωδίας αλλά σαν πολυκατοικία που βράζει. Η Επίδοση με απειλούσε με αποτυχία, η Ευγένεια με μοναξιά, ο Κριτής με ατιμία, η Απόγνωση με ακινησία. Κι εγώ στη μέση, ένας διαχειριστής χωρίς κλειδιά. Τότε το Κέντρο—εκείνο το κενό—άρχισε να παίρνει μορφή, όχι με τη δική του ύλη αλλά με τη δική μου προσοχή. Ήταν σαν να ζωγράφιζα ένα κύκλο γύρω από το τίποτα και το τίποτα, από ευγένεια, να αποφάσιζε να εμφανιστεί. Δεν είχε πρόσωπο. Είχε μόνο έναν παλμό, όπως έχει η σιωπή όταν είναι φορτωμένη.

«Θέλεις να μας σκοτώσεις;» ρώτησε ο Κριτής, και για πρώτη φορά η φωνή του έτριξε σαν ξύλο που φοβάται τη φωτιά.

«Όχι», είπα. «Θέλω να σταματήσω να σας θυσιάζω ο ένας στον άλλον».

Η Ευγένεια σήκωσε το ραμμένο της χαμόγελο και το άφησε να πέσει, σαν να έβγαζε μάσκα. Κάτω από αυτό υπήρχε κούραση. Η Επίδοση άφησε τα χαρτιά της να σκορπίσουν. Πάνω τους δεν υπήρχαν αριθμοί· υπήρχαν ονόματα ανθρώπων που ήθελα να εντυπωσιάσω. Η Απόγνωση, ο πιο ήσυχος απ’ όλους, έδειξε με το δάχτυλο το Κέντρο και είπε κάτι που έμοιαζε με αστείο αλλά δεν ήταν: «Αν δεν του δώσεις χώρο, θα σου παίρνει χώρο».

Τότε συνέβη η πρώτη πραγματική θυσία. Δεν έπεσε αίμα, ούτε δάκρυ—έπεσε ιεραρχία. Τα «εγώ» μου είχαν μάθει να ζουν σαν στρατός: ένας αρχηγός τη φορά, οι άλλοι υπηρέτες. Άλλοτε κυβερνούσε η Επίδοση, άλλοτε ο Κριτής, άλλοτε η Ευγένεια· η Απόγνωση έκανε πάντα πραξικόπημα στο τέλος, όταν όλοι είχαν κουραστεί. Κι εγώ νόμιζα ότι αυτό είναι προσωπικότητα: μια σειρά από πραξικοπήματα με την ψευδαίσθηση σταθερότητας. Όμως τώρα, κάτω από το φως, ένιωσα ότι το Κέντρο δεν ήθελε να γίνει άλλος ένας αρχηγός. Ήθελε να γίνει τόπος. Ένας τόπος όπου οι άλλοι θα μπορούσαν να σταθούν χωρίς να αλληλοεξοντώνονται.

Άπλωσα το χέρι προς τη λάμπα και την κατέβασα χαμηλότερα, τόσο χαμηλά που το φως άρχισε να χτυπάει και μέσα μου σαν θερμότητα. Με κάθε εκατοστό, οι μορφές άλλαζαν θέση, όχι γιατί τις έσπρωχνα, αλλά γιατί ο χώρος τους αναδιαμορφωνόταν. Η περιφέρεια—οι συνήθεις άμυνες, οι εύκολες αντιδράσεις, οι ρόλοι—άρχισε να μαλακώνει, σαν κερί που δεν κρατάει πια το καλούπι. Και το Κέντρο φούσκωσε, σαν να ρουφούσε τον αέρα που είχαν καταλάβει οι υπόλοιποι. Δεν ήταν απειλή· ήταν επαναφορά. Η ισορροπία που πάντα έψαχνα έξω, σαν να είναι θέμα σωστών ανθρώπων, σωστών ημερών, σωστών επιβεβαιώσεων, τώρα έμοιαζε να ξεκινά από μέσα, από εκείνο το σημείο που δεν έχει ταμπέλα.

Ένιωσα τότε ότι το Κέντρο γίνεται περιφέρεια. Όχι με την έννοια ότι χάνεται, αλλά με την έννοια ότι ακτινοβολεί. Ότι αυτό που μέχρι χθες ήταν μια κρυφή εσωτερική κοιλότητα, γίνεται όριο, γίνεται δέρμα, γίνεται ο τρόπος που συναντώ τον κόσμο. Και η περιφέρεια—οι ρόλοι—γίνεται κέντρο μόνο ως λειτουργία, ως εργαλείο που επιστρέφει όταν χρειάζεται, όχι ως μόνιμος θρόνος. Ήταν σαν να αλλάζω τη γεωμετρία της ύπαρξής μου: αντί να έχω ένα κενό στον πυρήνα και πολύ θόρυβο γύρω γύρω, αποκτούσα έναν πυρήνα που δεν φώναζε, αλλά στήριζε, και γύρω του μια σιωπηλή οργάνωση. Αυτό δεν ήταν ευτυχία. Ήταν κάτι πιο τρομακτικό: απλότητα.

Ο Κριτής προσπάθησε να μιλήσει, να επαναφέρει τον νόμο, μα η φωνή του βγήκε σαν άσπρος καπνός και διαλύθηκε στο φως. Η Ευγένεια κάθισε στο πάτωμα και άφησε τα χέρια της να τρέμουν χωρίς να τα κρύβει. Η Επίδοση, για πρώτη φορά, κοίταξε ένα από τα χαρτιά της και το έσκισε, όχι από θυμό αλλά από ανακούφιση, σαν να διέγραφε μια σύμβαση που κανείς δεν θυμόταν πότε υπέγραψε. Η Απόγνωση σήκωσε τους ώμους, σαν να έλεγε «δεν είμαι ο εχθρός σας, είμαι η ένδειξη ότι κάτι δεν πάει καλά», και υποχώρησε λίγο, όχι επειδή εξαφανίστηκε, αλλά επειδή δεν χρειαζόταν να καταλάβει όλο τον χώρο.

Κι εγώ; Εγώ κατάλαβα ότι η θυσία των «εγώ» δεν είναι η εξόντωσή τους. Είναι η αποκαθήλωσή τους από το σκοτάδι. Είναι να πάψεις να τους επιτρέπεις να κυβερνούν από υπόγεια, να τους φέρεις στο φως όπου φαίνεται η χρησιμότητά τους και η υπερβολή τους. Είναι να δεις τις κρυμμένες ενέργειες—όχι ως δαίμονες, αλλά ως ξεχασμένα μέλη μιας οικογένειας—και να τους δώσεις θέση σε μια νέα ισορροπία που δεν ξεκινά από την περιφέρεια, από το «πώς φαίνομαι», αλλά από το κέντρο, από το «τι αντέχω να είμαι όταν δεν με κοιτάει κανείς».

Όταν έσβησα τη λάμπα, δεν ήταν επειδή τελείωσε. Ήταν επειδή το φως είχε περάσει μέσα μου, σαν να είχε βρει πια μόνιμη καλωδίωση. Ανέβηκα τη σκάλα και τα δόντια μου σταμάτησαν να είναι κάγκελα· έγιναν πάλι δόντια. Άνοιξα τα μάτια στο δωμάτιο, στο συνηθισμένο, στο καθημερινό. Μα υπήρχε μια διαφορά τόσο μικρή που θα την έχανες αν δεν είχες κατέβει: η σιωπή είχε βάρος, και το βάρος αυτό δεν με έπνιγε· με γείωνε. Και καθώς περπατούσα προς την ημέρα, ένιωθα τα παλιά «εγώ» να με ακολουθούν όχι σαν διεκδικητές, αλλά σαν σκιές που επιτέλους κατάλαβαν ότι δεν χρειάζεται να σπρώχνουν για να υπάρχουν. Το κέντρο μου, τώρα, ήταν αρκετό ώστε να χωράει και τους άλλους.