Ξύπνησε με τη βεβαιότητα ότι κάτι είχε προηγηθεί από τον ίδιο, όχι μια σκέψη ούτε κάποιο όνειρο, αλλά μια πανάρχαια βούληση που είχε ήδη χαράξει το σχήμα της ανάσας του πριν καν γεννηθεί το στόμα του. Ο αέρας στο δωμάτιο δεν ήταν αέρας· ήταν λεπτή σκόνη από χαμένες ώρες, ένα αόρατο υπόλειμμα  από εποχές που δεν έγιναν ιστορία, δεν έφτασαν στο παρόν, αλλά έμειναν να αιωρούνται πάνω από τα κρεβάτια των ανθρώπων ως αποτυχημένες προφητείες. Άνοιξε τα μάτια του και για λίγο δεν αναγνώρισε τον κόσμο. Τα αντικείμενα είχαν μια αφύσικη ακινησία, λες και δεν τα κρατούσε η ύλη αλλά μια απόφαση πολύ παλαιότερη από την ύλη, μια εντολή χωρίς φωνή, ένα πρόσταγμα που δεν ειπώθηκε ποτέ κι όμως εκτελείται ακόμη. Το σεντόνι είχε κολλήσει επάνω του όπως κολλά ένα δεύτερο δέρμα σε σώμα που ξέχασε σε ποιον ανήκει, και τα δάχτυλά του έτρεμαν όχι από φόβο αλλά από μια υποσυνείδητη, βαθιά αναγνώριση. Κάτι μέσα του είχε αρχίσει να θυμάται πριν προλάβει να το σκεφτεί ο ίδιος. Κάτι που δεν είχε ηλικία. Κάτι που δεν κουβαλούσε βιογραφία. Κάτι που στεκόταν στο κέντρο του στήθους του σαν μαύρος ήλιος και απαιτούσε χώρο.

Σηκώθηκε αργά και το πάτωμα αναστέναξε. Όχι σαν παλιό ξύλο ή κάποια φθαρμένη επιφάνεια, αλλά σαν να πατούσε πάνω στην ίδια την κούραση του κόσμου. Ένιωσε τη σπονδυλική του στήλη να ισιώνει με κόπο, λες και έσυρε μαζί της τα ερείπια πολλών γεννήσεων. Από καιρό είχε πάψει να πιστεύει ότι ο άνθρωπος ξυπνά κάθε πρωί από τον ύπνο. Ο άνθρωπος ξυπνά από την ρευστή πραγματικότητα των ονείρων σε ένα άλλο ύπνο που ονομάζει ζωή, αυτό ήταν όλο. Για τον ίδιο η μέρα δεν είναι χάρη. Είναι επανάληψη της καταδίκης να συνεχίζει ενώ ξέρει. Να συνεχίζει ενώ έχει ήδη διαισθανθεί πως η ζωή δεν υπόσχεται τίποτα, δεν χρωστά τίποτα, δεν λυπάται για τίποτα. Μόνο επιμένει. Μόνο απλώνεται. Μόνο σπρώχνει τη σάρκα προς το επόμενο λεπτό όπως μια αόρατη δύναμη σπρώχνει τα άστρα προς τη φθορά τους. Κι εκείνος στεκόταν στη μέση αυτής της επιμονής ως ξένο σώμα, ως σκέψη που βρέθηκε κατά λάθος μέσα σε οργανισμό και τώρα έψαχνε τρόπο να βγει χωρίς να διαλύσει το δοχείο της.

Πλησίασε στο παράθυρο και είδε την πόλη να ανασαίνει βαριά κάτω από έναν ουρανό σχεδόν μεταλλικό. Οι πολυκατοικίες υψώνονταν μοιάζοντας με απολιθωμένες κραυγές. Τα μπαλκόνια ομοίαζαν με χείλη που είχαν απομείνει ανοιχτά ύστερα από μια φράση που δεν τόλμησε να ολοκληρωθεί. Σε κάποια δωμάτια έκαιγε ακόμη φως, και το φως αυτό δεν θύμιζε θαλπωρή· θύμιζε επιμονή της συνήθειας, τον μηχανικό παλμό μιας ζωής που συνεχίζεται επειδή δεν βρήκε ακόμη το κουράγιο να παραδεχτεί τη γύμνια της. Κοίταξε μακριά, εκεί όπου οι γραμμές της πόλης έλιωναν μέσα στο γκρίζο, και του ήρθε ξανά η ίδια σκέψη που τον ακολουθούσε από παιδί: ότι ο ορίζοντας δεν υπάρχει για να σε καλέσει αλλά για να σε ταπεινώσει. Είναι το σύνορο της όρασης, η στιγμή όπου το βλέμμα σου εξαντλείται και το άγνωστο δεν συγκινείται καθόλου από την εξάντλησή σου. Έτσι κατάλαβε αργά, με εκείνη τη σκληρή καθυστέρηση με την οποία ωριμάζουν οι πιο πικρές βεβαιότητες, πως ο ορίζοντας γεγονότων δεν είναι μόνο αστρονομία. Είναι το εσωτερικό χείλος κάθε απώλειας. Είναι το σημείο όπου πέφτουν όλα όσα νόμιζες ότι μπορείς να κρατήσεις: το πρόσωπο που αγάπησες, η ηλικία που σε πρόδωσε, το σώμα που σε υπηρέτησε μέχρι να αρχίσει να μιλά τη γλώσσα της φθοράς, η μητέρα σου όπως τη θυμάσαι, το παιδί που ήσουν προτού διδαχτείς να σκύβεις το κεφάλι μπροστά στην αναγκαιότητα. Από εκεί και πέρα δεν επιστρέφει τίποτα. Από εκεί και πέρα αρχίζει η πραγματική σιωπή.

Έκλεισε τα μάτια και ακούμπησε το μέτωπό του στον κρύο σοβά. Τότε ήταν που το άκουσε. Όχι έξω. Μέσα. Έναν υπόκωφο ρυθμό, σαν τεράστια καρδιά θαμμένη στα σωθικά της ύπαρξης, να χτυπά με μια ακρίβεια απάνθρωπη, αμείλικτη, αδιάφορη. Κάθε χτύπος έμοιαζε να λέει: ήσουν αργός, ήσουν πάντα αργός, όλα είχαν ξεκινήσει πριν από σένα. Κι εκείνος, αντί να τρομάξει, ένιωσε κάτι χειρότερο: μια διαύγεια σχεδόν ανελέητη. Αν υπάρχει αρχή του χρόνου, σκέφτηκε, δεν μοιάζει με γέννα· μοιάζει με ρήξη. Με σκίσιμο. Με τη στιγμή που το τίποτα δεν άντεξε άλλο την ανυπαρξία του και υποχρεώθηκε να παραγάγει διάρκεια. Μπορεί να μην υπήρξε ποτέ πρώτη αυγή, πρώτη σπίθα, πρώτο λεπτό. Μπορεί να υπήρξε μόνο ένα άνοιγμα μέσα στο ακατανόητο, ένα ρήγμα που από τότε δεν έπαψε να αιμορραγεί ώρες, σώματα, ήλιους, φωνές, θανάτους. Και μέσα σε αυτό το ατέλειωτο άνοιγμα ο άνθρωπος έρχεται να σταθεί για λίγο, να δώσει όνομα στην αγωνία του, να βαφτίσει “μοίρα” αυτό που τον ξεπερνά, “θεό” αυτό που τον αγνοεί, “ελπίδα” αυτό που καθυστερεί την κατάρρευσή του.

Από παιδί τον βασάνιζε η ιδέα ενός ακίνητου πρώτου κινούντος. Του φαινόταν κάποτε παρήγορη, σχεδόν ευγενική. Ένας πρώτος παλμός χωρίς ανάγκη, ένα αρχικό αίτιο που έθεσε τα πάντα σε κίνηση χωρίς το ίδιο να υποταχθεί στην αλλαγή. Μα τώρα αυτή η ιδέα του έφερνε τρόμο. Γιατί αν πράγματι υπάρχει κάτι τέτοιο, τότε είναι το πιο ψυχρό απ’ όλα τα πιθανά ιερά. Μια αρχή που κινεί τα πάντα χωρίς να τραυματίζεται από τίποτα. Μια ώθηση που γεννά κόσμους χωρίς να συνοδεύεται από οίκτο για όσα θα υποστούν οι γεννημένοι. Μια ακινησία τόσο τέλεια ώστε δεν της λείπει ούτε η κραυγή ούτε η σάρκα ούτε ο αποχωρισμός. Κι εμείς, οι πρόσκαιροι φορείς αίματος, τι είμαστε μπροστά της; Εκκρεμότητες. Θραύσματα από επιθυμίες που δεν πρόλαβαν να αποκτήσουν δικαίωση. Μικρές εξάρσεις αυτοσυνείδησης που πιστεύουν ότι το σύμπαν τις παρακολουθεί ενώ στην πραγματικότητα το μόνο που συμβαίνει είναι ότι ο χρόνος τις λειαίνει όπως η φθορά λειαίνει τις πέτρες. Δεν υπάρχει κέντρο που να μας περιμένει. Δεν υπάρχει τελικός σκοπός που να νοσταλγεί την επιστροφή μας. Υπάρχει μόνο η ατελείωτη εργασία του γίγνεσθαι, κι αυτή η εργασία δεν σταματά ούτε για να θαυμάσει ούτε για να πενθήσει.

Το δωμάτιο άρχισε τότε να αλλάζει. Όχι με θόρυβο, όχι με κάποια χυδαία μεταμόρφωση που θα έδινε παρηγοριά στη λογική επειδή θα μπορούσε τουλάχιστον να περιγραφεί. Άλλαζε όπως αλλάζει το πρόσωπο κάποιου όταν ακούει, ξαφνικά, τη μόνη αλήθεια που δεν ήθελε ποτέ να μάθει. Οι γωνίες μαλάκωσαν. Οι αποστάσεις τρεμόπαιξαν. Η οροφή απομακρύνθηκε λες και δεν επιθυμούσε άλλο να μετέχει στο ίδιο γεωμετρικό ψέμα. Τα έπιπλα φάνηκαν για λίγο να χάνουν τη χρηστική τους ταυτότητα και να επιστρέφουν σε μια άγρια, προανθρώπινη κατάσταση, σαν να θυμόνταν πως προτού γίνουν τραπέζι, καρέκλα, κρεβάτι, υπήρξαν ορυκτό, ίνα, σκόνη, πίεση, πυρ. Ένιωσε το δέρμα του να σφίγγει. Κάθε πόρος άνοιξε όπως ένα μικρό στόμα και άρχισε να ρουφά τον χώρο. Δεν ήξερε αν έπρεπε να φωνάξει. Δεν φώναξε. Η φωνή είναι ακόμη μια εφεύρεση του φόβου, σκέφτηκε, ένας τρόπος να ζητά η ύλη βοήθεια από το ίδιο το κενό που τη συντρίβει.

Κι ύστερα είδε τον χρόνο. Όχι ως ρολόι, όχι ως διαδοχή, όχι ως αριθμούς πάνω σε οθόνες ή ημερολόγια. Τον είδε όπως είναι όταν ξεγυμνώνεται από τη χρηστική του μεταμφίεση: ένα ζώο αχανές, ένα πλάσμα φτιαγμένο από στρώσεις απώλειας, που σπρώχνει τα πάντα προς τα εμπρός όχι για να τα οδηγήσει κάπου αλλά για να μην τους επιτρέψει να σταθούν. Ένιωσε μέσα του όλες τις ηλικίες του ταυτόχρονα. Το βρέφος που δεν είχε ακόμη μάθει το όνομά του. Τον έφηβο που νόμιζε ότι η επιθυμία μπορεί να ανατρέψει τους νόμους. Τον άντρα που κοίταξε για πρώτη φορά έναν νεκρό και κατάλαβε ότι το σώμα δεν είναι ναός αλλά προσωρινό εργοτάξιο διάλυσης. Τον μελλοντικό ετοιμοθάνατο που ήδη κατοικεί πίσω από τα μάτια του, ήσυχος, υπομονετικός, βέβαιος. Όλοι αυτοί δεν διαδέχονταν ο ένας τον άλλον. Συνωστίζονταν μέσα του. Τον έσπρωχναν. Τον καταβρόχθιζαν. Και τότε συνειδητοποίησε κάτι που του έφερε ναυτία χωρίς υγρό, τρόμο χωρίς κραυγή: ο θάνατος δεν βρίσκεται στο τέλος της ζωής. Βρίσκεται στην αρχιτεκτονική της. Δεν έρχεται από έξω. Είναι ο κρυφός σχεδιαστής της κάθε αναπνοής, ο αόρατος τεχνίτης που ανοίγει χώρο μέσα στα κύτταρα για τη μελλοντική τους σιωπή.

Έγειρε στον τοίχο κι ένιωσε τον σφυγμό του να βαραίνει. Δεν ήταν πια βιολογικός ήχος. Ήταν μεταφυσικό σφυροκόπημα. Κάθε χτύπος έσκαβε μέσα του μια κοιλότητα ετοιμάζοντας θέση για κάτι αρχαιότερο από τον ίδιο. Τότε η σκέψη του στράφηκε στο αιώνιο, και η η ιδέα του δεν του φάνηκε ούτε ωραία ούτε υψηλή. Το αιώνιο δεν είναι παρηγοριά, ατελείωτο τραγούδι ή επέκταση της ευτυχίας πέρα από τη φθορά. Το αιώνιο είναι η αφαίρεση κάθε εξόδου. Η κατάργηση της παύσης. Η παραμονή μέσα στην πλήρη ένταση του είναι, χωρίς ύπνο, χωρίς λήθη, χωρίς ψέμα, χωρίς τη μικρή ευσπλαχνία που προσφέρει το τέλος. Μπροστά σε αυτή τη συνειδητοποίηση, όλα όσα οι άνθρωποι ονομάζουν σωτηρία του φάνηκαν παιδικές ζωγραφιές επάνω σε βομβαρδισμένο τοίχο. Δεν ήθελε αθανασία. Δεν ήθελε συνέχεια. Ήθελε μόνο να καταλάβει γιατί το τίποτα δεν αρκέστηκε στο τίποτα και παρήγαγε αυτή τη συντριβή που ονομάζουμε ύπαρξη. Γιατί να υπάρχει σώμα, αν προορίζεται για τέφρα; Γιατί να υπάρχει μνήμη, αν είναι φτιαγμένη να παραδοθεί στη σήψη; Γιατί να υπάρχει αγάπη, αν το καλύτερο που καταφέρνει είναι να μετατρέπει την απώλεια σε μακρόσυρτη εσωτερική αιμορραγία;

Κάπου τότε ένιωσε ότι το δωμάτιο δεν τον περιείχε πια. Όχι επειδή μεγάλωσε, αλλά επειδή η παρουσία του άρχισε να πυκνώνει. Δεν είχε γίνει πιο δυνατός· είχε γίνει πιο πραγματικός. Κι αυτή η πραγματικότητα έκαιγε. Τα χέρια του έμοιαζαν ξένα, λες και είχαν σχηματιστεί εκείνη τη στιγμή από συμπιεσμένο σκοτάδι και λεπτή σκόνη άστρων. Το πρόσωπό του βάρυνε από μια αυστηρότητα που δεν του ανήκε. Κάτι τον κοιτούσε μέσα από τα ίδια του τα μάτια, κάτι απείρως αρχαιότερο από τον ίδιο. Κάτι που δεν ζητούσε παρηγοριά, δεν προσδοκούσε νόημα, δεν ζητιάνευε μέλλον. Μόνο ήταν, και απαιτούσε να αντέξει το βλέμμα χωρίς να το κατεβάσει. Και τότε, μέσα στην ανυπόφορη αυτή εγρήγορση, κατάλαβε εκείνο που είχε αποφύγει σε όλη του τη ζωή: ότι η ζωή ίσως πράγματι να μην αφήνει ελπίδα. Ίσως κάθε ελπίδα να είναι μια επιδέσμια συναρμογή για να μην αντικρίσουμε την αυτούσια επιφάνεια του όντος. Ίσως ο άνθρωπος να εφηύρε τις υποσχέσεις, τις μεταθανάτιες εξισώσεις, τις κοσμικές αφηγήσεις, μόνο και μόνο για να μαλακώσει το γεγονός ότι βρίσκεται ριγμένος μέσα σε μια τάξη χωρίς έλεος. Κι όμως, ακριβώς εκεί όπου η ελπίδα διαλύεται, κάτι άλλο υψώνεται με αγριότητα σχεδόν ιερή: η παρουσία. Δεν είναι η γαλήνια παρουσία των ευλαβών. Ούτε η ήρεμη βεβαιότητα όσων συμβιβάστηκαν. Είναι η γυμνή παρουσία εκείνου που είδε το κενό και δεν λιποθύμησε. Εκείνου που αισθάνθηκε τη σάρκα του θνητή, τον χρόνο ασυγκίνητο, το αιώνιο αδυσώπητο, και παρ’ όλα αυτά δεν αποσύρθηκε από τον εαυτό του.

Στάθηκε όρθιος. Πολύ απλά. Πολύ τρομακτικά. Στάθηκε όρθιος όπως στέκεται ένας στύλος μέσα σε θύελλα από φλόγες και στάχτες, όχι επειδή ελπίζει να επιβιώσει, αλλά επειδή για ένα αδιανόητο κλάσμα κατάλαβε ότι αυτό είναι όλο: να είσαι εδώ, μέσα στη φθορά, μέσα στην έλλειψη εξήγησης, μέσα στη βεβαιότητα ότι ο χρόνος δεν θα λυγίσει για χάρη σου και ο θάνατος δεν θα σε εξαιρέσει. Από μακριά η πόλη συνέχιζε να πάλλεται με τους συνηθισμένους της θορύβους, με τους μικρούς αυτοματισμούς της συνήθειας, με τα χιλιάδες στόματα που μιλούν για αύριο σαν να πρόκειται για υπόσχεση και όχι για ακόμη ένα βήμα προς την αφαίρεση. Μα εκείνος δεν ανήκε πια σε αυτόν τον ύπνο. Κάτι μέσα του είχε περάσει πέρα από την ανάγκη για παρηγοριά. Είχε αγγίξει το αγέννητο βάθος απ’ όπου ξεπηδά κάθε αρχή και είχε νιώσει επάνω του την ψυχρή πνοή εκείνου που κινεί χωρίς να μετακινείται, γεννά χωρίς να αγγίζει, εγκαθιστά το γίγνεσθαι και μένει ξένο προς τα αποτελέσματά του. Δεν το αγάπησε. Δεν το προσκύνησε. Δεν ζήτησε να σωθεί. Μόνο το αναγνώρισε. Και μέσα σε αυτή την αναγνώριση, που ήταν τόσο αιχμηρή ώστε να μοιάζει με εσωτερική τομή, έπαψε να ζητά από τη ζωή να του φερθεί με δικαιοσύνη.

Έμεινε εκεί ως το ξημέρωμα ή ως κάτι που έμοιαζε με ξημέρωμα, αφού ούτε το φως πια δεν του φαινόταν αθώο. Το πρώτο γκρίζο άπλωσε πάνω στις προσόψεις των κτιρίων μια χλωμή αποκάλυψη. Όλα φάνηκαν ξανά γνώριμα και συνάμα αμετάκλητα ξένα, σαν να είχαν επιστρέψει από μια μικρή προσωπική αποκάλυψη που κανείς δεν θα παραδεχόταν. Άγγιξε το στήθος του και ένιωσε την καρδιά του να χτυπά ακόμη. Αυτό δεν του έδωσε χαρά. Του έδωσε ευθύνη. Να συνεχίσει, όχι επειδή περιμένει ανταμοιβή, όχι επειδή κάπου κρύβεται ένα βαθύτερο νόημα έτοιμο να φανερωθεί στον υπομονετικό, αλλά επειδή το να υπάρχεις, έστω και για λίγο, σημαίνει να υπομένεις με ανοιχτά μάτια τη λάμψη και τον τρόμο του πραγματικού. Κι έτσι, χωρίς προσευχή, χωρίς υπόσχεση, χωρίς καμία εξαγορά, πήρε μια ανάσα τόσο βαθιά που πόνεσε. Και στον πόνο εκείνης της ανάσας, στον καθαρό της πυρήνα, κατάλαβε επιτέλους τι του είχε απομείνει: ούτε ελπίδα ούτε παρηγοριά ούτε λύτρωση. Μόνο η ακραία, άγρυπνη, αδιαπραγμάτευτη παρουσία του μέσα στο ίδιο το υπάρχον. Και αυτό, για μια στιγμή που δεν χωρούσε σε χρόνο, ήταν πιο φοβερό και πιο αληθινό από κάθε σωτηρία.