ο πυλωρός

Ησυχία στην αρχή. Μια επίπεδη, διάφανη ησυχία που απλώνεται από το στέρνο μέχρι τον λαιμό σαν λεπτό νερό χωρίς κυματισμό. Ο αέρας μπαίνει και βγαίνει χωρίς ιστορία, χωρίς ιδέα. Τα πλευρά ανοίγουν σαν θυρόφυλλα σε παλιό σπίτι, χωρίς τριξίματα, χωρίς φιλοξενούμενους. Στο στομάχι μια μικρή, στρογγυλή αίσθηση, σταθερή, σχεδόν τρυφερή μέσα στη βαρύτητά της. Τα πόδια βαριά, αλλά όχι κουρασμένα, απλώς γειωμένα, καρφωμένα σε ένα πάτωμα που θα μπορούσε να είναι ξύλο, τσιμέντο ή χώμα, δεν έχει σημασία. Στον αυχένα μια κάθετη γραμμή θερμότητας, σαν κάποιος να τράβηξε μολύβι από τη βάση της σπονδυλικής στήλης μέχρι τον ορίζοντα των ματιών. Όλα κάθετα, όλα στη θέση τους. Ένα κέντρο χωρίς όνομα, που δεν ζητά να το κοιτάξω.

Καθισμένος. Ή όρθιος. Ή σε κίνηση αργή. Το σώμα σαν δωμάτιο με κλειστά παντζούρια, όπου περνάνε από τις χαραμάδες λεπτές λωρίδες φωτός, αλλά κανείς δεν μπαίνει, κανείς δεν βγαίνει. Το στόμα κλειστό, η γλώσσα ακουμπάει στον ουρανίσκο σαν μικρό ζώο που κοιμάται. Στο στέρνο μια κεντρική, ήσυχη λάμπα, χαμηλή ένταση, κιτρινωπή. Οι σκέψεις δεν έχουν ακόμη λέξεις, είναι περισσότερο σαν αχνές σκιές που περιφέρονται έξω από το τζάμι. Αν πλησιάσω, χάνονται. Αν απομακρυνθώ, μένουν εκεί, αλλά δεν χτυπάνε.

Τότε ανοίγει η πόρτα χωρίς ήχο. Δεν νιώθω χερούλι, δεν νιώθω ώθηση, μόνο μια ελαφρά αλλαγή πυκνότητας στον αέρα κοντά στο στέρνο. Σαν να λέπτυνε για μια στιγμή, σαν να πήρε μια ανάσα το ίδιο το δωμάτιο. Η Gray μπαίνει. Ίσως να μπαίνει, ίσως απλώς να γυρίζει ελάχιστα το κεφάλι της προς εμένα, σ’ έναν χώρο που αλλάζει μορφή από γραφείο σε κουζίνα, από καφέ σε τρένο, σαν διάφανο σκηνικό που δεν αποφασίζει. Είναι ένα βλέμμα ή μπορεί και να είναι απουσία βλέμματος∙ μια μικρή σιωπή μέσα στη συνομιλία, μια λέξη που ακούγεται πιο χαμηλόφωνα από τις υπόλοιπες. Δεν έχω πια βεβαιότητα. Μόνο την αίσθηση της στιγμιαίας ηλεκτρικής γραμμής που περνάει από το λάκο του λαιμού και κατεβαίνει στο στομάχι σαν λεπτή αστραπή.

Εκεί, στο σημείο που η αίσθηση στο στομάχι ήταν σταθερή, κάτι τρίζει ελαφρά. Δεν είναι φόβος, δεν είναι χαρά, δεν είναι τίποτα από αυτά τα μεγάλα ονόματα. Είναι σαν κάποιος να γύρισε ελάχιστα έναν ρυθμιστή έντασης, από το 0 στο 1. Το δέρμα στο πρόσωπο λεπταίνει, σαν να γίνεται μεμβράνη. Ο αέρας γύρω από την Gray παίρνει ένα άλλο βάρος, σχεδόν μεταλλικό. Τα δάχτυλά της, αν τα κοιτάξω, μοιάζουν λίγο πιο μακριά από ό,τι πριν. Ή είναι τα δικά μου δάχτυλα που κονταίνουν. Το μυαλό, σε εκείνα τα τρία δευτερόλεπτα, προσπαθεί να αποφασίσει αν συνέβη κάτι. Δεν βρίσκει λέξη. Μόνο το σώμα καταγράφει: μια μικρή μετατόπιση άξονα στο στέρνο, σαν να στραβώνει πολύ ελαφρά μια κρεμασμένη κορνίζα.

Και τότε, από τη γωνία του δωματίου-σώματος, βγαίνει ένας μηχανισμός που ξέρω καλά, αλλά παριστάνω κάθε φορά πως είναι καινούριος. Έχει τη μορφή ενός λεπτού, νευρικού άντρα, χωρίς πρόσωπο, με σιδερένιους αρμούς στους αγκώνες και στα γόνατα. Κρατάει στα χέρια του κάτι σαν χειριστήριο, με καλώδια που μπαίνουν μέσα στον θώρακά μου από αόρατες τρύπες. Δεν μιλάει με λέξεις, αλλά ο ήχος του είναι σαφής: ένα τσίκρισμα γραναζιών που ξυπνάνε από ύπνο και αρχίζουν να γυρίζουν χωρίς λάδι. Αυτό το «εγώ» – που δεν είναι εγώ αλλά παίζει τον ρόλο μου – πλησιάζει βιαστικά στο κέντρο του στέρνου και βγάζει τη λάμπα από την υποδοχή της.

Στη θέση της λάμπας βιδώνει έναν προβολέα. Το φως δεν είναι πια ήσυχο, είναι λευκό, άκαμπτο, σαν χειρουργείο. Ο προβολέας γυρνάει αυτόματα προς την Gray. Καθετί πάνω της μεγεθύνεται. Η μικρή κίνηση του χεριού της γίνεται ιστορία, η παύση της ανάσας της γίνεται υπόσχεση ή απειλή, η ασάφεια στο βλέμμα της μεταφράζεται σε σενάριο. Ο μηχανισμός μέσα μου ρουφάει την ενέργεια από τα πόδια, από το βάρος τους, από την αίσθηση του στομαχιού, από τη σιωπηλή γλώσσα. Την ανεβάζει όλη στον θώρακα και την κάνει σκηνή θεάτρου.

Πρώτα εμφανίζεται μια φωνή, πολύ κοντά στο αυτί, αλλά από μέσα. «Το είδες;» ρωτάει. «Το είδες πώς δεν σε κοίταξε;» Η φωνή δεν έχει φύλο, είναι φτιαγμένη από αέρα που δεν βρήκε έξοδο. Μετά εμφανίζεται μια άλλη σκιά, πιο πλατιά, σαν παλιός σκηνοθέτης με παλτό. Ανοίγει έναν φάκελο γεμάτο εικόνες: την Gray να χαμογελάει αλλού, την Gray να κλείνει την πόρτα λίγο πιο δυνατά, την Gray να λέει «τίποτα» με τόνο που στάζει υπαινιγμούς. Τις απλώνει στο πάτωμα του στομαχιού, κάθε εικόνα γίνεται κόμπος στα έντερα, η αίσθηση σπάει σε θραύσματα. Δεν πονάει αμέσως. Πρώτα ζεσταίνεται.

Το σώμα κινείται μόνο του. Τα χέρια κάνουν μικρές, σχεδόν ανεπαίσθητες κινήσεις, σαν να ζητούν επιβεβαίωση από τον αέρα. Το στόμα ανοίγει λίγο περισσότερο απ’ όσο χρειάζεται για να περάσει η αναπνοή. Το βλέμμα μου κολλάει πάνω της, αλλά όχι φανερά∙ σαν να κοιτάζω «τυχαία», σαν να παίρνω πληροφορίες που «δεν με αφορούν». Ο μηχανισμός όμως έχει ήδη αποφασίσει. Έχει σηκώσει μια ολόκληρη σκηνή μέσα στο στέρνο: κόκκινες βελούδινες κουρτίνες στα πνευμόνια, προβολείς στα πλευρά, κι ένα παλιό πιάνο εκεί που κανονικά θα ήταν η καρδιά.

Στο πιάνο κάθεται μια άλλη μορφή, πιο λεπτή, σχεδόν διάφανη. Πιάνει νότες που δεν ακούγονται απ’ έξω, αλλά γεμίζουν τον λαιμό με δονήσεις. Είναι το «εγώ» που γράφει σενάρια, που παίρνει την ασήμαντη κίνηση της Gray και την απλώνει σε σελίδες. «Ίσως να εννοεί αυτό…» ψιθυρίζει. «Ίσως να θέλει να δει αν… Ίσως να δοκιμάζει…» Και κάθε «ίσως» είναι ένα ακόμα σύρμα που δένει το στομάχι, ένα ακόμα γύρισμα της μανιβέλας στον στροβιλιζόμενο άξονα που στήνεται τώρα στον πυρήνα μου.

Ξαφνικά δεν υπάρχει έξω. Υπάρχει μόνο το εσωτερικό εργοστάσιο. Ένας τεράστιος κυλινδρικός άξονας φυτρώνει από τον αφαλό και ανεβαίνει μέχρι τη βάση του κρανίου. Γύρω του, ολόκληρο το σώμα μου γίνεται μηχανή. Μικρά πιστόνια ανεβοκατεβαίνουν στα χέρια, τα γόνατα γίνονται τροχαλίες, οι τένοντες συρματόσχοινα. Ο άξονας αρχίζει να γυρίζει. Στην αρχή αργά, σχεδόν τρυφερά, σαν χορός. Μετά πιο γρήγορα, σαν να βιάζεται να φτάσει κάπου που δεν κατονομάζεται. Κάθε περιστροφή τραβάει λίγο ακόμη την προσοχή μου από τη γείωση των ποδιών, από την αναπνοή στο διάφραγμα. Με κάθε στροφή, η πραγματική Gray απομακρύνεται και τη θέση της παίρνει η εκδοχή της που έχει χτίσει η μηχανή.

Λόγια βγαίνουν από το στόμα μου, τα νιώθω να προβάλλουν από τον λαιμό όπως η ταινία προχωράει μέσα από τον προβολέα. Δεν τα επιλέγω. Είναι ευγενικά, καθημερινά, αθώα. Μικρές φράσεις, σχόλια, ερωτήσεις. Αλλά πίσω τους, κρυμμένα ανάμεσα στον ουρανίσκο και τα δόντια, υπάρχουν άλλα λόγια που δεν ειπώνονται και όμως ζητούν χώρο. «Κοίτα με.» «Πες μου ότι…» «Μη φεύγεις ακόμα.» Αυτά τα λόγια είναι βαριά σαν μολύβι και μένουν εκεί, κάνουν τον λαιμό να στενεύει.

Η Gray απαντάει απλά, ή δεν απαντάει. Μπορεί να χαμογελάσει λίγο, να γυρίσει το κεφάλι της προς το παράθυρο, να τσεκάρει κάτι στο κινητό της. Αυτές οι μικρές κινήσεις, από έξω, μοιάζουν με τυχαία θραύσματα μιας συνηθισμένης μέρας. Από μέσα όμως, πίσω από τις κουρτίνες των πνευμόνων, οι μηχανισμοί τις μεταφράζουν σε σήματα συναγερμού. Ο σκηνοθέτης στο στομάχι ουρλιάζει σιωπηλά: «Είδες; Είδες;» Ο πιανίστας στην καρδιά αλλάζει κλίμακα, παίζει πιο γρήγορα, γεμίζει τον λαιμό με δυσκολία. Ο άξονας γυρίζει τώρα τόσο γρήγορα που νιώθω τον κόσμο να γίνεται θολός. Το πάτωμα κάτω από τα πόδια μου χάνει την υφή του. Δεν ξέρω αν πατώ σε σανίδια ή σε νερό.

Κάπου ανάμεσα στις στροφές, ένα άλλο «εγώ» βγαίνει από μια μυστική πόρτα στο πίσω μέρος του αυχένα. Φοράει λευκό πουκάμισο και κρατάει έναν μεγεθυντικό φακό. Δεν συμμετέχει στο δράμα, αλλά το παρακολουθεί με επιμονή. Σκύβει πάνω από κάθε λέξη της Gray, πάνω από κάθε δική μου κίνηση, και ψάχνει για μικρά σημάδια, για ίχνη. Αυτός ο ρόλος δεν ουρλιάζει, δεν χορεύει. Σφίγγει όμως τα δόντια. Στο σφίξιμο εκείνο ο λαιμός μου γίνεται στενός διάδρομος με υγρασία στις άκρες. Αν κάποιος προσπαθούσε να περάσει, θα γλιστρούσε.

Η συνομιλία – αν υπάρχει – συνεχίζεται. Μπορεί να μιλάμε για τελείως αδιάφορα πράγματα: για τον καιρό, για μια ταινία, για έναν κοινό γνωστό. Στο επίπεδο της σκηνής, όλα είναι ήσυχα, καθημερινά. Στο υπόγειο όμως, κάτω από το διάφραγμα, οι μηχανές έχουν ανάψει. Ακούγονται σαν παλιά εργοστάσια με καμινάδες που καπνίζουν. Μικρές φλόγες γλείφουν τα εσωτερικά τοιχώματα της κοιλιάς, τσουρουφλίζουν τα καλώδια, μαυρίζουν τα πλακάκια. Δεν φαίνεται καμία ζημιά απ’ έξω. Μόνο μια ελαφριά ζάλη πίσω από τα μάτια, ένα αδιόρατο σφίξιμο στο σαγόνι.

Κάποια στιγμή, χωρίς να έχει συμβεί τίποτα δραματικό, η σκηνή αλλάζει φωτισμό. Ίσως η Gray να γυρίσει απλώς να μιλήσει σε κάποιον άλλον. Ίσως να κοιτάξει την ώρα. Ίσως να πει «Πρέπει να φύγω». Η πρότασή της πέφτει μέσα στο στέρνο σαν μικρή πέτρα σε βαθιά λίμνη. Η επιφάνεια φαίνεται ήρεμη, αλλά στον βυθό ξυπνάνε παλιά πλάσματα. Ένα ακόμη «εγώ» ξυπνάει: είναι μικρό, σκυφτό, με μάτια τεράστια, υγρά. Φοράει ένα παλτό από παλιές απορρίψεις και σιωπές. Μαζεύει τις τελευταίες στιγμές της σκηνής και τις κάνει διαμάντια ψεύτικα, που τα φυλάει στις τσέπες. «Θα τα σκεφτούμε αργότερα αυτά» ψιθυρίζει. «Θα τα αναλύσουμε, θα τα ξαναζήσουμε». Τον βλέπω να απομακρύνεται στον διάδρομο της σπονδυλικής στήλης, κουβαλώντας τον θησαυρό του.

Μένω εγώ – ό,τι έχει μείνει από εμένα – σ’ ένα δωμάτιο που ακόμα έχει τη μυρωδιά της παρουσίας της. Ο θώρακας είναι τώρα βαρύς, σαν να έχουν στηθεί μέσα του δεκάδες σκηνές που μόλις κατέβασαν τις κουρτίνες τους. Στο κέντρο του στέρνου ο άξονας συνεχίζει να γυρίζει από αδράνεια, αν και κανείς δεν τον χειρίζεται πια. Κάθε περιστροφή βγάζει έναν μικρό, μεταλλικό ήχο. Το στομάχι είναι τώρα γεμάτο θραύσματα από την παλιά αίσθηση και υπολείμματα σεναρίων. Ο λαιμός ένα στεγνό τούνελ, από όπου πέρασαν πολλά που δεν ειπώθηκαν ποτέ και άφησαν μόνο τη σκόνη τους.

Η ντροπή μπαίνει σιγά. Δεν φοράει παπούτσια, περπατάει ξυπόλυτη στις εσωτερικές σκάλες. Την νιώθω πρώτα στον αυχένα, σαν βαριά παλάμη που ακουμπάει από πίσω. Μετά κατεβαίνει αργά στον θώρακα. Δεν μιλάει, δεν κατηγορεί. Είναι περισσότερο ένα βλέμμα στραμμένο προς τα μέσα, που βλέπει τα γρανάζια να γυρίζουν τρελά για μια ασήμαντη σπίθα. Ένα μέρος μου γελάει πικρά: τόση φασαρία, τόση μηχανική κίνηση, τόσο θέατρο για ένα βλέμμα, για μια λέξη μισή, για μια παύση της. Η κούραση ακολουθεί από κοντά, όπως η σκιά μετά το απόγευμα.

Τα πόδια θέλουν να κάτσουν. Ή να περπατήσουν μόνα τους, χωρίς στόχο, μόνο για να ξεχάσουν. Το σώμα ζητάει μια απλή κίνηση: ένα ποτήρι νερό, ένα άνοιγμα παραθύρου, ένα άγγιγμα στο δικό μου χέρι από το άλλο μου χέρι. Σαν να προσπαθεί να θυμηθεί ότι υπήρχε πριν τη μηχανή, πριν τον άξονα, πριν τον προβολέα. Κάπου στο βάθος, στο ύψος του διαφράγματος, μια πολύ μικρή λάμπα που δεν έσβησε τελείως τρεμοπαίζει. Δεν είναι ο μεγάλος προβολέας που κοιτούσε την Gray∙ είναι εκείνο το πρώτο, χαμηλό φως που υπήρχε πριν. Το κοιτάζω διστακτικά.

Ο άξονας στο κέντρο κουράζεται. Χρειάζεται ενέργεια για να συνεχίσει να γυρίζει, και τώρα κανείς δεν τον τροφοδοτεί με νέα σενάρια. Οι μορφές-ρόλοι έχουν αποσυρθεί στα παρασκήνια. Ο μηχανισμός με τα γρανάζια κάθεται σε μια γωνία και καθαρίζει τα χέρια του από το λάδι της υπερδιέγερσης. Ο σκηνοθέτης στο στομάχι σβήνει τα φώτα. Ο πιανίστας στην καρδιά κλείνει αργά το καπάκι, αφήνοντας μια τελευταία νότα να αιωρηθεί στον λαιμό μέχρι να σβήσει. Ακόμα και ο παρατηρητής με τον μεγεθυντικό φακό κουράστηκε, αφήνει το εργαλείο του να κρέμεται από τον λαιμό, αποδέχεται ότι δεν υπάρχει άλλο στοιχείο να βρεθεί.

Μένει η σιωπή. Όχι η ήσυχη σιωπή της αρχής, αλλά μια βαριά, πυκνή παύση που μυρίζει μέταλλο κρύο και ιδρώτα στεγνό. Κάθομαι. Ή στέκομαι, ακουμπώντας κάπου. Η αναπνοή γυρνάει σιγά στο σώμα, σαν ζώο που είχε τρομάξει και τώρα ξεμυτίζει πάλι από τη φωλιά του. Αρχίζω να νιώθω πάλι το πάτωμα κάτω από τα πέλματα, όχι σαν σκηνικό αλλά σαν υλικό. Στο στομάχι, ανάμεσα στα θραύσματα της αίσθησης, μαζεύεται μια μικρή ζεστασιά. Σαν κάποιος να αφήνει το χέρι του εκεί από μέσα, χωρίς σκοπό, μόνο με παρουσία.

Δεν υπάρχει καμία μεγάλη κατανόηση, κανένα συμπέρασμα. Μόνο η αίσθηση ότι όλο αυτό ξαναπαίχτηκε: πως ένα ελάχιστο τίναγμα στο βλέμμα της Gray – μια λέξη, μια σιωπή, ένα άνοιγμα και κλείσιμο του στόματός της – έγινε αφορμή για να στηθεί μέσα μου ένας ολόκληρος μηχανικός στροβιλισμός, ένα θέατρο με ρόλους που γνωρίζω και όμως κάθε φορά παριστάνω ότι ανακαλύπτω. Ξέρω πια τα πρόσωπά τους, τα χέρια τους, τα εργαλεία τους. Η ντροπή δεν είναι πια τόσο κοφτερή. Είναι περισσότερο μια ήπια αναγνώριση: «Ναι, το κάναμε πάλι.»

Κάπου ανάμεσα στο στέρνο και τον λαιμό, ένα μικρό κομμάτι κενότητας ανοίγει σαν παράθυρο. Όχι μεγάλο, όσο χρειάζεται για να περάσει λίγο δροσερός αέρας. Δεν σκέφτομαι να το κρατήσω, δεν το φοβάμαι να χαθεί. Είναι απλώς εκεί. Τα πόδια βαραίνουν ξανά με έναν τρόπο διαφορετικό, όχι σαν δεσμά, αλλά σαν ρίζες που θυμούνται ότι μπορούν να μπουν στο χώμα. Το στόμα κλείνει ήσυχα. Η γλώσσα γυρίζει στη θέση της, το μικρό ζώο ξανακοιμάται.

Μένει ένας ψίθυρος, όχι φράση ολοκληρωμένη, περισσότερο σαν ανάσα που αποφασίζει να πάρει μορφή: «Όταν γυρίζει ο άξονας, μπορώ ακόμα να νιώθω το πάτωμα.»

 Ο δικαστής στο κεφάλι μου έβηξε για να δηλώσει την έναρξη της συνεδρίασης, αλλά κανείς δεν τον άκουγε. Τα έδρανα ήταν γεμάτα με τις σκιές των παλιών μου εαυτών, σιωπηλές φιγούρες με χαρτοφάκελα αντί για πρόσωπα, και όμως η αίθουσα επέμενε να συνεχίζει τη λειτουργία της, σαν μηχανή που δεν ξέρει να σβήνει. Ο γραμματέας έγραφε μανιωδώς πρακτικά πάνω σε άδειες σελίδες, η πένα του χάραζε μόνο βαθιές άσπρες γραμμές στο χαρτί, σαν ουλές. Ο εισαγγελέας τεντωνόταν, ξεροβήχοντας, ψάχνοντας έναν κατηγορούμενο. Τα καθίσματα τρίζανε. Οι φωνές από το παρελθόν ψιθύριζαν «έπρεπε», «δεν έπρεπε», «θα έπρεπε να είχες ήδη…» και σταδιακά η αίθουσα γέμισε με ένα υπόκωφο βουητό τόσο πυκνό, που δεν ξεχώριζες πια λέξεις, μόνο τη γεύση της ενοχής να κολλάει στον ουρανίσκο.

Κι όμως, τη μέρα εκείνη κάτι παράταιρο συνέβη: έλειπε ο κατηγορούμενος. Το κάθισμα στη μέση της αίθουσας ήταν άδειο. Η ταμπέλα μπροστά έγραφε τ’ όνομά μου, αλλά η θέση ήταν κενή, σαν να είχα διαφύγει πριν ξεκινήσει η διαδικασία. Ο δικαστής συνοφρυώθηκε, χτύπησε το σφυρί. Ο ήχος δεν αντήχησε στους τοίχους όπως κάθε άλλη φορά· διαλύθηκε στον αέρα σαν να ήταν από καπνό. Το ρολόι απέναντι, το μεγάλο μαύρο ρολόι του χρόνου που μετρούσε τις αναβολές και τις καταδικαστικές αποφάσεις, είχε σταματήσει με τους δείκτες ανάμεσα στα λεπτά. Δεν ήταν ακριβώς κάποια ώρα. Ήταν μια σχισμή μέσα στον χρόνο.

Τότε άκουσα το πρώτο «κρακ». Δεν ήρθε απ’ την οροφή, ούτε απ’ τα παλιά έδρανα. Ήρθε από μέσα μου. Σαν να άνοιγε μια ξύλινη πόρτα σε υπόγειο που είχε χρόνια να χρησιμοποιηθεί. Στην αρχή νόμιζα πως ήταν άλλη μία φωνή του νου, ένας ακόμη σχολιαστής που ζητούσε λόγο. Αλλά δεν έμοιαζε με σκέψη. Δεν είχε πρόταση, δεν είχε ρήμα, δεν είχε υποκείμενο. Ήταν περισσότερο σαν μια αλλαγή στη θερμοκρασία. Κάτι ζεστό, ανεπαίσθητο, που ερχόταν από κάτω, όχι από πάνω. Μια ρωγμή στην αίθουσα που μέχρι τότε είχα ονομάσει «εγώ».

Κοίταξα γύρω. Οι σκιές συνέχιζαν να ξεφυλλίζουν χαρτιά που δεν έγραφαν τίποτα. Ο εισαγγελέας επανέλαβε τις κατηγορίες: αποτυχία, αμέλεια, δειλία, σπατάλη χρόνου, υπερβολική ευαισθησία, ανεπαρκής παραγωγικότητα. Η φωνή του ήταν σαν παλιό ραδιόφωνο σε παράσιτα. Ο δικαστής με έψαξε με το βλέμμα του, μ’ εκείνο το βλέμμα που κουβαλούσα τόσα χρόνια στο κέντρο του μετώπου, ένα βλέμμα βαρύ, αυστηρό, που μύριζε υγρασία και κλεισούρα. Κι όμως, ταυτόχρονα, εκεί πιο κάτω, στο σκοτάδι που ποτέ δεν κατέβαινα, κάτι τραβούσε σαν μικρός μαγνήτης. Όχι από το κεφάλι. Όχι ακριβώς από το στήθος. Κάπου αλλού. Σε μια διάσταση του σώματος που μέχρι τότε είχα θεωρήσει γεωγραφικά ασήμαντη.

Το «κρακ» επαναλήφθηκε, πιο καθαρά. Σαν σκάλα που ξεδιπλώνεται πίσω από τον τοίχο. Έσκυψα εσωτερικά – αν γίνεται να σκύβει κανείς εσωτερικά – και αντί για άλλη μία φωνή, άκουσα… βάρος. Όχι μεταφορικό. Το πραγματικό βάρος του σώματός μου πάνω στην καρέκλα. Τη βαρύτητα που με κρατούσε στη Γη, όχι σε μια γραφική παράσταση. Ένιωσα τα πόδια μου στο πάτωμα, τα παπούτσια να ακουμπούν κάπου, όχι στο κενό. Κι εκεί, σαν μικρό φως σε υπόγειο, άναψε ένα αίσθημα. Δεν είχε όνομα. Δεν ήταν «χαρά», δεν ήταν «λύπη», δεν ήταν «ελπίδα». Ήταν «εδώ».

Ο δικαστής θύμωσε. Η φωνή του υψώθηκε: «Πρόκειται για μια σοβαρή υπόθεση! Δεν μπορεί ο κατηγορούμενος να απουσιάζει από τη δική του δίκη». Ο γραμματέας άρχισε να κοιτάζει γύρω με πανικό, προσπαθώντας να βρει μια λύση που να χωράει στα πρακτικά. Οι σκιές των παλιών εαυτών αναδεύτηκαν, κι ένα κύμα από «πρέπει» ανασηκώθηκε σαν τσουνάμι μέσα στην αίθουσα. Πρέπει να απολογηθείς. Πρέπει να βελτιωθείς. Πρέπει να δώσεις εξηγήσεις, να τεκμηριώσεις, να μετρήσεις, να αποδείξεις.

Κι εγώ, αντί να σηκωθώ και να πάρω τη θέση μου στο κέντρο, κατέβηκα. Δεν κουνήθηκαν τα πόδια μου στον «έξω κόσμο». Η κάθοδος έγινε αλλιώς. Σαν να έβαλα το χέρι σε εσωτερική τσέπη και βρήκα μια αόρατη σκάλα. Κάθε σκαλί δεν είχε όνομα. Δεν ήταν «λογική», «ανάλυση», «ερμηνεία». Ήταν αίσθηση. Στο πρώτο σκαλί ανακάλυψα την αναπνοή μου. Όχι την ιδέα της αναπνοής, όχι τα διαγράμματα που εξηγούν την οξυγόνωση, αλλά τη φυσική κίνηση: αέρας που μπαίνει, αέρας που βγαίνει, θώρακας που ανοίγει, κοιλιά που βαραίνει. Στο δεύτερο σκαλί, άκουσα την καρδιά, όχι ως μεταφορά, αλλά ως ρυθμό. Στο τρίτο, ένιωσα την περιοχή κάτω από τον αφαλό, εκεί όπου η προσοχή σπάνια κατέβαινε, σαν ξεχασμένη χώρα χωρίς χάρτες.

Η αίθουσα πίσω μου συνέχισε να φωνάζει. Μέσα μου, ο φόβος ανέβαζε ένταση: «Τι κάνεις; Θα χάσεις τον έλεγχο. Αν δεν είσαι στην αίθουσα, θα χαλάσουν όλα. Δεν θα υπάρχει κανείς να κρατάει σημειώσεις, κανείς να αξιολογεί». Η ντροπή προστέθηκε: «Τι θα πουν οι άλλοι; Αν πάψεις να μετράς, αν πάψεις να ζυγίζεις, θα σε πουν επιπόλαιο, θα σε πουν ακατάλληλο, θα σε πουν αφελή». Ένα κομμάτι μου βαριόταν ήδη: «Δεν έχει νόημα. Τι να τα κάνεις όλα αυτά; Δε θα βγει τίποτα. Στο τέλος πάλι εδώ θα γυρίσεις, μπροστά στον δικαστή».

Κι όμως, κάτι πιο χαμηλά, πιο αργό, πιο ψύχραιμο, ψιθύριζε: «Εδώ». Όχι με φωνητικές χορδές. Με θερμοκρασία. Με βάρος. Με μια διακριτική αίσθηση πλατέματος, σαν να άνοιγε το εσωτερικό μου σαν δωμάτιο που είχε μείνει για χρόνια κλειστό και τώρα αερίζεται. Δεν ήταν ευτυχία. Δεν ήταν ανάταση, ούτε έκσταση. Ήταν μια ανεπαίσθητη επιστροφή. Ένα αίσθημα «σπίτι», αλλά όχι γεωγραφικό. Ένα σπίτι που δεν χτίζεται από τούβλα, αλλά από το πώς κάθομαι μέσα στο σώμα μου.

Ο μαγνήτης εμφανίστηκε τότε για πρώτη φορά στη συνείδησή μου. Δεν μπορώ να πω ότι τον είδα. Τον κατάλαβα από τη λειτουργία του: οτιδήποτε ήταν λίγο πιο αληθινό, λίγο πιο ζωντανό, έστω και άβολο, γινόταν ελαφρώς φωτεινό εκεί κάτω. Ό,τι ήταν συνήθεια, ψέμα, επίδειξη, φόβος ντυμένος με σπουδαιοφάνεια, γινόταν θολό, κολλώδες. Δεν έδειχνε Βορρά, δεν είχε δείκτη. Η πυξίδα του ήταν σαν διάφανο πιάτο που άλλαζε διάμετρο: όταν πλησίαζα κάτι που με ζωντάνευε, άνοιγε, πλαταίνοντας μέσα μου. Όταν πήγαινα προς τα «πρέπει» που δεν ήταν δικά μου, συρρικνωνόταν, σαν να χάνει χώρο το στήθος μου, σαν να μειωνόταν το οξυγόνο της ύπαρξης.

Και τότε άρχισε η διπλή ζωή. Από τη μία ζούσα ακόμα στην πόλη του κεφαλιού: δρόμοι γεμάτοι πινακίδες «πρέπει», φανάρια με χρώματα ρυθμιστικά της αξίας μου, πλατείες όπου γίνονταν δημόσιες δίκες με κοινό, επιτροπές, ελέγχους, αναλύσεις. Οι τοίχοι των κτιρίων ήταν καλυμμένοι με γραφήματα παραγωγικότητας, χάρτες καριέρας, επεξηγήσεις συμπεριφοράς. Στις ταράτσες υπήρχαν μεγάφωνα που μετέδιδαν 24 ώρες το εικοσιτετράωρο την τελευταία έκθεση της εσωτερικής κριτικής επιτροπής. Η πόλη ήταν γνωστή, ασφαλής, όλα προβλέψιμα. Ακόμα κι όταν υπήρχε πόνος, ήταν οικείος, μετρήσιμος, ταξινομημένος.

Από την άλλη, κάπου κάτω από τον αφαλό, άρχισε να ξεπροβάλλει μια δεύτερη πόλη. Δεν είχε κτίρια, είχε χώμα. Δεν είχε ηχεία, είχε τον ήχο της αναπνοής στον λαιμό. Δεν είχε δικαστήρια, είχε ένα περίεργο άδειο ξέφωτο, όπου μπορούσα να σταθώ χωρίς να χρειάζεται να αποδείξω τίποτα σε κανέναν. Εκεί δεν υπήρχαν έγγραφα. Τα γεγονότα δεν καταγράφονταν, απλώς περνούσαν μέσα από το σώμα σαν καιρός. Μια ζέστη που απλώνεται, ένα κρύο που συστέλλει, ένα ρίγος, μια κούραση, μια χαλάρωση. Τα συναισθήματα, αντί να γίνουν υποθέσεις που εξετάζει το δικαστήριο, γίνονταν κύματα που έσκαγαν στην ακτή της προσοχής μου και μετά ξαναγύριζαν πίσω στη θάλασσα.

Η μετάβαση από τη μία πόλη στην άλλη γινόταν από μια πόρτα. Ήταν στο στήθος, αλλά όχι ακριβώς στην καρδιά. Περισσότερο σαν μια λεπτή μεμβράνη στο κέντρο, που συνήθως ήταν κλειστή. Όποτε πήγαινα να την ανοίξω, ο δικαστής φώναζε: «Επικίνδυνο! Αν βγεις εκεί, θα χάσουμε τον έλεγχο. Ποιος θα επιβλέπει; Ποιος θα καταγράφει; Ποιος θα διαχωρίζει σωστό από λάθος;». Ο φόβος πρόσθετε: «Εκεί έξω δεν υπάρχουν κανόνες. Αν αφήσεις τα συναισθήματα να κυλήσουν, θα σε πνίξουν». Η ντροπή από πάνω: «Και τι θα πεις μετά; Ότι επέλεξες κάτι απλά και μόνο επειδή σε ζωντάνευε; Δεν είναι αυτό κριτήριο. Θέλουν αποδείξεις. Θέλουν εξηγήσεις λογικές».

Την πρώτη φορά που άνοιξε η πόρτα, δεν το έκανα εγώ. Άνοιξε μόνη της, από κάποιο υπόγειο κούνημα που δεν κατάλαβα. Βρέθηκα ξαφνικά σε έναν κήπο χωρίς λέξεις. Δεν ήταν όμορφος με την κλασική έννοια. Δεν υπήρχαν πολύχρωμα λουλούδια και γραφικά παγκάκια. Υπήρχε χώμα, λίγο βρεγμένο, με τη μυρωδιά της βροχής που έπεσε πριν από μέρες. Υπήρχαν πέτρες, κρύες στην αφή αλλά σταθερές. Υπήρχε ένα αχνό φως, σαν την ώρα πριν την ανατολή. Και κάπου στο βάθος, μια μικρή λίμνη, ήσυχη, τόσο ακίνητη που καθρέφτιζε τα πάντα χωρίς να σχολιάζει τίποτα.

Κάθισα εκεί μέσα. Δεν κάθισα σε καρέκλα, δεν υπήρχε. Κάθισα μέσα στο σώμα μου. Ένιωσα τη σπονδυλική στήλη σαν κολόνα που ενώνει τις δύο πόλεις: από τη μία το κεφάλι, με τις σειρήνες και τις φωνές, από την άλλη η γη, με την αργή, πεισματική σιωπή της. Κάθε αναπνοή ήταν σαν ανελκυστήρας που ανέβαινε και κατέβαινε. Στην εισπνοή ένιωθα το κεφάλι να γεμίζει με φως – όχι σκέψεις, φως. Στην εκπνοή, η προσοχή κατέβαινε χαμηλά, σε εκείνο το σημείο κάτω από τον αφαλό όπου κάτι γινόταν πιο βαρύ, πιο πραγματικό. Χωρίς ερμηνεία.

Δεν έλειψαν οι μάχες. Η πόλη του κεφαλιού απαίτησε να επιστρέψω στη θέση μου. Η φωνή του «πρέπει» έβγαλε διάγγελμα: «Πρέπει να κάνεις αυτό που είναι σωστό, λογικό, συμφέρον, αναμενόμενο. Πρέπει να συνεχίσεις να ζεις εδώ, όπου υπάρχει έλεγχος. Η άλλη πόλη είναι επικίνδυνη, είναι χάσιμο χρόνου. Τίποτα δεν μετριέται εκεί. Πώς θα ξέρεις ότι είσαι αρκετός; Πώς θα ξέρεις ότι τα πας καλά;».

Την ίδια στιγμή, η μικρή, σχεδόν γελοία φωνή του «θέλω αληθινά» ψιθύριζε: «Εδώ πλαταίνω. Εκεί πάνω συρρικνώνομαι». Δεν υποσχόταν ευκολίες. Δεν έλεγε ότι στη δεύτερη πόλη δεν θα υπάρχει πόνος. Αντίθετα, με προειδοποιούσε με την ηρεμία ενός γιατρού: «Τα πράγματα εδώ δεν γίνονται πιο εύκολα. Απλώς, όταν πονάς, πονάς ολόκληρος, όχι σαν διάγραμμα. Όταν φοβάσαι, ο φόβος είναι κυματοειδής, όχι λογιστικός πίνακας. Όταν χαίρεσαι, η χαρά δεν είναι επίδοση, είναι δόνηση».

Καθώς τα χρόνια στην αίθουσα του δικαστηρίου συσσωρεύονταν στους τοίχους σαν στρώσεις από καπνό, άρχισα να πειραματίζομαι με την πυξίδα-πιάτο. Την κρατούσα μέσα μου κάθε φορά που ερχόταν μια επιλογή: να πω ναι ή όχι, να ακολουθήσω ένα ρόλο ή να τον εγκαταλείψω, να κάνω αυτό που αναμένεται ή αυτό που με ανάβει έστω λίγο. Δεν είχε γράμματα, μόνο διαστολή και συστολή. Έμαθα να προσέχω τα σημάδια: όταν έλεγα ένα ψεύτικο «ναι» για να είμαι εντάξει με τους άλλους, ένιωθα ένα μικρό σφίξιμο στο στομάχι, σαν να μίκραινε το δωμάτιο μέσα μου. Όταν, κόντρα στο βουητό των «πρέπει», έλεγα ένα πραγματικό «όχι» ή ένα δειλό, αυθεντικό «ναι» εκεί που κάτι μέσα μου έλεγε «εδώ», ένιωθα μια μικρή ανεπαίσθητη επέκταση. Σαν κάποιος να έσπρωχνε τα εσωτερικά μου τοιχώματα προς τα έξω κατά ένα χιλιοστό.

Ένα βράδυ, η πόλη του κεφαλιού και η πόλη του σώματος συναντήθηκαν σε ένα σουρεαλιστικό σύνορο. Στεκόμουν στο μπαλκόνι ενός κτιρίου-δικαστηρίου, με τα φώτα της λογικής να αναβοσβήνουν πίσω μου, και μπροστά απλωνόταν ένας χωματόδρομος που οδηγούσε προς τα κάτω. Οι φωνές από πάνω φώναζαν «μην κατέβεις», «δεν θα έχεις τι να δείξεις μετά», «θα χάσεις χρόνο». Ο μαγνήτης, όμως, τραβούσε. Όχι βίαια. Με μια ήρεμη, ακαταμάχητη σταθερότητα, σαν τη βαρύτητα. Δεν σε σπρώχνει. Σε καλεί.

Έκανα ένα βήμα και ένιωσα τα πόδια μου – όχι τις σκέψεις για τα πόδια, τα ίδια τα πόδια. Το βάρος τους, τον τρόπο που το πέλμα ακουμπά στο έδαφος, τον ήχο του χαλικιού που μετακινείται. Κάθε βήμα ήταν μια μικρή προδοσία απέναντι στο δικαστήριο, αλλά μια μεγάλη συμφιλίωση με εκείνο το άφατο «εδώ». Οι δρόμοι της πόλης του κεφαλιού άρχισαν να διαλύονται πίσω μου σαν σκηνικά σε θέατρο που αλλάζει παράσταση. Τα μεγάφωνα με τις ανακοινώσεις σίγησαν σιγά-σιγά, όχι γιατί κάποιος τα έκλεισε, αλλά γιατί η απόσταση μεγάλωσε.

Δεν έφυγα ποτέ ολοκληρωτικά από την αγαπημένη εξουθενωτική αίθουσα. Εκείνο το σύστημα συνεχίζει να υπάρχει, σαν αυτόματο γραφείο που δουλεύει ακόμα και μετά τη συνταξιοδότηση του υπαλλήλου. Καμιά φορά, χωρίς να το καταλάβω, βρίσκομαι ξανά στο κέντρο της αίθουσας, με τους φακέλους γύρω μου, τον δικαστή απέναντι, τον εισαγγελέα ήδη έτοιμο με τις κατηγορίες. Ο φόβος μιλάει πρώτος, η ντροπή δεύτερη, η βαρεμάρα τρίτη. «Τι φαντάζεσαι ότι κάνεις; Πώς τολμάς να θέλεις; Ποιος νομίζεις ότι είσαι;». Κι όμως, κάτι έχει αλλάξει οριστικά: ξέρω πως υπάρχει πόρτα στο στήθος. Ξέρω πως υπάρχει σκάλα προς τα κάτω. Ξέρω πως, ακόμα κι αν η αίθουσα μου λέει ότι είμαι παγιδευμένος, μπορώ να ψάξω εκείνο το πρώτο, μικρό «κρακ» που ανοίγει τη ρωγμή.

Και τότε, στο μέσο μιας δίκης, με τα επιχειρήματα να βρέχουν τις συνειδήσεις σαν όξινη βροχή, κατεβάζω την προσοχή. Από το μέτωπο στο λαιμό, από το λαιμό στο στήθος, από το στήθος στο στομάχι, από το στομάχι κάτω από τον αφαλό. Δεν χρειάζονται λόγια. Μόνο λίγη περιέργεια: «Τι γίνεται εδώ, τώρα;». Κι αν σταθώ εκεί μερικές αναπνοές, αν αντέξω το τράβηγμα του φόβου που θέλει να με ξαναφέρει στα έδρανα, κάτι ξυπνά. Μια αίσθηση ότι δεν είμαι μόνο ο κατηγορούμενος, ο δικαστής, ο εισαγγελέας, ο γραμματέας. Είμαι και η αίθουσα. Είμαι και ο κήπος. Είμαι και η σκάλα.

Η ζωή, από τότε, δεν έγινε παραμύθι. Η πόλη του κεφαλιού συνεχίζει να διεκδικεί κυριαρχία, ειδικά τις μέρες που ο κόσμος εκεί έξω ζητάει αποτελέσματα, επιδόσεις, αποδείξεις. Αλλά κάθε φορά που στέκομαι σε μια διασταύρωση – να υπακούσω στο «πρέπει» ή να σκύψω να ακούσω το «θέλω αληθινά» – βγάζω από μέσα μου την αόρατη πυξίδα. Δεν τη συμβουλεύομαι για να με γλιτώσει από τη δυσκολία. Τη ρωτώ: «Προς τα πού πλαταίνω; Προς τα πού μικραίνω;». Και καμιά φορά, κόντρα σε κάθε λογική, επιλέγω τον δρόμο όπου πλαταίνω. Δεν είναι πάντα όμορφος. Συχνά είναι ανώμαλος, γεμάτος λάσπη, φόβο, δάκρυα. Αλλά μέσα σ’ αυτή τη λάσπη, κάτι μέσα μου είναι ζωντανό, όχι σε αναμονή.

Έτσι, μέρα με τη μέρα, η κατοικία μου μετακινείται λίγα χιλιοστά. Όχι θεαματικά, όχι με δραματικές δηλώσεις. Από το κεφάλι προς το σώμα. Από την αίθουσα προς τον κήπο. Από τον θόρυβο προς εκείνη την ακατονόμαστη σιωπή κάτω από τον αφαλό, όπου δεν είμαι πια υπόθεση προς διερεύνηση, αλλά απλή, γήινη παρουσία. Και κάποιες νύχτες, όταν η πόλη του κεφαλιού κοιμάται για λίγο και οι δικαστές αποσύρονται στα παρασκήνια, κάθομαι στο εσωτερικό μου ξέφωτο και αφήνω τα κύματα των σκέψεων και των συναισθημάτων να σπάνε στην ακτή, χωρίς να χρειάζεται πια να τα ονομάζω. Τότε, έστω για λίγο, δεν υπάρχει «πρέπει» και «θέλω» σαν αντίπαλοι. Υπάρχει μόνο εκείνο το λιγομίλητο «εδώ», που με καλεί να μείνω.

 Ο ουρανός είχε τεμαχιστεί σε τετράγωνα, σαν να τον είχε σχεδιάσει ένας μηχανικός του απείρου που μισούσε τις καμπύλες. Κάθε τετράγωνο είχε το δικό του χρώμα, το δικό του καιρό, τη δική του μνήμη. Σ’ ένα έβρεχε παιδικές φωνές, σ’ ένα άλλο χιόνιζαν ξεχασμένα ονόματα, σ’ ένα τρίτο δε σκούριαζε ποτέ το φως. Εκείνος στεκόταν από κάτω, με τον αυχένα σπασμένο προς τα πάνω, και προσπαθούσε να μαντέψει σε ποιο τετράγωνο άνηκε. Όσο κοιτούσε, τόσο συνειδητοποιούσε πως όλα είχαν έναν κοινό παρονομαστή: απουσία. Λες και το σύμπαν είχε παρουσιαστεί στην απογραφή και είχε υπογράψει «κανείς».

Τον έλεγαν – ή έτσι του είχαν πει – Φίλιππο. Όταν όμως προσπάθησε να προφέρει το όνομα, βγήκε μόνο μια αναπνοή, ατμός σε κρύο τζάμι. Ο ήχος μούσκεψε για λίγο τον αέρα και μετά εξαφανίστηκε. Ξαναπροσπάθησε. «Φι…» Εξατμίστηκε κι αυτό. Το στόμα του λειτούργησε, η γλώσσα υπάκουσε, αλλά ο κόσμος είχε σταματήσει να δέχεται ονόματα. Ίσως είχε κουραστεί από τους αιώνες της ονοματοθεσίας: θεοί, δαίμονες, άνθρωποι, ιδέες, αστέρια. Όλα βαφτισμένα, όλα δεμένα. Τώρα, φαινόταν να απαιτεί σιωπή.

Προχώρησε στο δρόμο. Δεν υπήρχαν πινακίδες. Μόνο κολόνες με άδειες ταμπέλες, τετράγωνα λευκά, έτοιμα να γεμίσουν με γράμματα που κανείς δεν θα έγραφε. Τα κτίρια είχαν πρόσοψη προσώπων σε αποσύνθεση: παράθυρα χωρίς βλέμμα, μπαλκόνια χωρίς ανάσα, πόρτες μισάνοιχτες προς δωμάτια που δεν είχαν ακόμη αποφασίσει αν θα είναι υπνοδωμάτια ή τάφοι. Σε κάποια κεραμίδια είχαν φυτρώσει ρίζες. Όχι δέντρων. Ρίζες εννοιών. Από μία στέγη κρεμόταν η λέξη «πρέπει» σαν κουρέλι. Από άλλη, η λέξη «ελπίδα» τρεμόπαιζε σαν νέον που ξεψυχά.

Έστριψε σε ένα στενό. Το πλακόστρωτο έμοιαζε βγαλμένο από κάποια άλλη εποχή, αλλά εκείνος δεν είχε καμία εποχή για να συγκρίνει. Κάθε πέτρα φανέρωνε πάνω της ίχνη από βήματα άλλων, αλλά οι σκιές τους δεν υπήρχαν πια. Θα έπρεπε να αισθάνομαι μοναξιά, σκέφτηκε. Μόνο που η μοναξιά προϋποθέτει ότι έχεις γνωρίσει κάποτε τη συνάντηση. Αυτός ένιωθε κάτι διαφορετικό· ένιωθε να είχε γεννηθεί μέσα σε έναν λαβύρινθο χωρίς έξοδο, όπου κανείς δεν μπήκε ποτέ, άρα κανείς δεν μπορούσε να λείπει.

Στη γωνία, αντί για περίπτερο, στεκόταν ένας καθρέφτης. Όχι κρεμασμένος σε τοίχο· μόνος του, καρφωμένος στην άσφαλτο, με μια λεπτή μεταλλική βάση που δε φαινόταν να υπακούει στους νόμους της βαρύτητας. Πλησίασε. Το γυαλί δεν αντανακλούσε. Ήταν μαύρο, έμοιαζε με απενεργοποιημένη οθόνη. Για ένα δευτερόλεπτο ένιωσε ανακούφιση: ίσως τελικά να μην υπήρχε. Θα ήταν απλό, καθαρό, σχεδόν κομψό. Μηδέν, χωρίς την ταπείνωση του ενός.

Μετά το γυαλί άναψε. Όχι με φως, με μνήμη. Το είδωλο που σχηματίστηκε δεν είχε σταθερά χαρακτηριστικά. Τα μάτια του άλλαζαν χρώμα ανάλογα με τη σκέψη που περνούσε στο μυαλό του, τα μαλλιά του μάκραιναν και κονταίνανε όπως η παλίρροια, το δέρμα του πήγαινε απ’ το παιδικό ροδαλό στο γερασμένο σταχτί μέσα σε δευτερόλεπτα. «Εσύ;» ρώτησε ο Φίλιππος. «Ποιος άλλος;» απάντησε η μορφή, αλλά η φωνή της ήταν σύμφυτη με το γυαλί, όχι με στόμα.

«Θέλω να σε δω όπως είσαι», είπε. Ο καθρέφτης γέλασε, κι από τη λάμψη του γέλιου ξεκόλλησαν θραύσματα που έμειναν αιωρούμενα μεταξύ τους. «Όπως είμαι;» ρώτησε. «Ποιο απ’ όλα; Το ον, το μη ον, το ψευδοον, το δανεικό ον; Διάλεξε. Μη ντρέπεσαι. Το παιχνίδι λειτουργεί μόνο όταν πιστεύεις ότι έχεις επιλογές.»

Ο Φίλιππος άπλωσε το χέρι και άγγιξε την επιφάνεια. Περίμενε να νιώσει γυαλί. Αντί γι’ αυτό ένιωσε δέρμα, υγρό και ζεστό. Το είδωλο έκανε έναν μορφασμό. «Πονάς;» ρώτησε. «Όχι», αποκρίθηκε ο καθρέφτης. «Αλλά πρέπει να σ’ αφήσω να πιστεύεις ότι το άγγιγμα έχει συνέπειες. Αλλιώς θα φύγεις. Κι αν φύγεις, θα σβήσω. Κι αν σβήσω, θα πρέπει κάποιος άλλος να με ξαναονειρευτεί. Μ’ έχει κουράσει αυτή η διαδοχή σημείων και μη σημείων.»

Ο κόσμος γύρω τους κυμάτισε. Οι πολυκατοικίες έγιναν για λίγο βιβλιοθήκες, μετά ξανά πολυκατοικίες, ύστερα τεράστιες στοίβες από άγραφα χαρτιά. Μια γάτα πέρασε, αλλά τα πόδια της δεν έβγαζαν ήχο στο δρόμο. Ο Φίλιππος ένιωσε τον αέρα να πυκνώνει. «Βρίσκομαι σε κάποιο όνειρο;» ρώτησε. «Ναι», είπε ο καθρέφτης. «Αλλά όχι δικό σου. Εσύ είσαι το όνειρο. Το ονειρευόμενο σημείο. Το matrix χρειάζεται σημεία για να θυμάται ότι δεν είναι μηδέν. Μην το παίρνεις προσωπικά.»

«Και ποιος ονειρεύεται;» Η ερώτηση κρεμάστηκε μεταξύ τους όπως ένα σχοινί απ’ το οποίο εξαρτιέται η λογική. Ο καθρέφτης άργησε να απαντήσει. Οι ρωγμές στην επιφάνειά του άρχισαν να σχηματίζουν γεωμετρικά σχήματα, κάτι ανάμεσα σε κύκλους και σταυρούς. «Ο Νόμος», είπε τελικά. «Ο παλιός, ο καλός δαίμονας της συνήθειας. Εκείνος που μπερδεύτηκε κάποτε και νόμιζε πως είναι Πατέρας. Ή Θεός. Ή Ιστορία. Ή Εσύ. Η μνήμη που αρνείται τη λήθη της.»

Ξαφνικά ο καθρέφτης ράγισε. Όχι από έξω,αλλά από μέσα. Θα νόμιζε κανείς ότι είχε βαρεθεί τον εαυτό του. Από το ρήγμα άρχισε να στάζει σκοτάδι, πυκνό που έμοιαζε με πετρέλαιο. Έπεφτε στην άσφαλτο και σχημάτιζε μικρούς κύκλους. Σε κάθε κύκλο άναβε μια σκηνή. Σ’ έναν, ένα παιδί έπαιζε με έναν ξύλινο σταυρό. Σ’ άλλον, ένας γέρος υπέγραφε συμβόλαια μπροστά σε μια άδεια καρέκλα. Σ’ έναν τρίτο, μια γυναίκα προσευχόταν σε έναν τοίχο χωρίς εικόνες. Όλα έμοιαζαν αληθινά, όσο και ψεύτικα.

«Αυτά είναι… ζωές;» ρώτησε. «Όχι», αποκρίθηκε το ράγισμα. «Είναι παραλλαγές. Τρόποι με τους οποίους το σύστημα προσποιείται ότι υπάρχει περίσσεια επιλογών. Στην πραγματικότητα, είναι ο ίδιος παλμός: επιθυμία, φόβος, συνήθεια, επανάληψη. Μικρές διαφορές στο σενάριο για να διατηρείται η ψευδαίσθηση της ελευθερίας. Εσένα σε τράβηξαν εδώ γιατί είσαι κουρασμένος. Κι ο κουρασμένος είναι έτοιμος να θυμηθεί.»

«Τι;» Ο ήχος βγήκε βραχνός, σαν από λαιμό που δεν έχει χρησιμοποιηθεί για χρόνια.

«Ότι δεν υπάρχει έξω», απάντησε ο καθρέφτης. «Ότι το matrix δεν είναι φυλακή στην οποία σε πέταξαν. Είναι ο τρόπος που εσύ ο ίδιος φοβάσαι το άπειρο και το συρρικνώνεις σε ιστορία. Εσύ είσαι ο νομοπλάστης. Ο δαίμονας που αρνείται τον Πατέρα – και καλά κάνει. Γιατί αν τον δεχθείς, θα πρέπει να δεχθείς ότι κι Εκείνος είναι μη Ον. Κενό. Κι εσύ, τμήμα του κενού. Ποιος αντέχει τόση μηδενικότητα χωρίς ένα μύθο να τον ζεστάνει;»

Ο δρόμος εξαφανίστηκε. Κάτω από τα πόδια του απλώθηκε ένα λευκό επίπεδο, χωρίς υφή, χωρίς ορίζοντα. Μόνο μια λεπτή σκιά πρόδινε ότι ακόμη υπήρχε κάτι σαν φως. Δεν ήξερε αν στεκόταν, αν έπεφτε, αν αιωρούνταν. Το σώμα του έγινε ελαφρύ, σχεδόν θεωρητικό. Ήταν σαν εξίσωση: λίγο κόκαλο, λίγο ιδέα, λίγο φόβος. Από κάπου ακούστηκε ψίθυρος: «1 + 0 = ∞». Γύρισε, αλλά δεν υπήρχε καμιά πηγή. «Μην τρομάζεις», είπε η φωνή χωρίς στόμα. «Το 1 είναι η αυταπάτη σου ότι είσαι κάτι ξεχωριστό. Το 0 είναι η δυνατότητα όλων. Αν αφήσεις το 1 να διαλυθεί, θα θυμηθείς πως ήσουν πάντα ∞. Αν επιμένεις να αρνείσαι το μηδέν, θα φτιάχνεις ξανά και ξανά αυτό το μικρό, ταλαίπωρο matrix για να χωράει τον φόβο σου.»

Ο Φίλιππος θέλησε να ουρλιάξει μα δε βγήκε ήχος. Αντί για ουρλιαχτό, από το στόμα του ξεπήδησαν εικόνες. Ένας διάδρομος που μύριζε αίμα και σίδερο. Ένας άντρας που κουβαλούσε ραγισμένο καθρέφτη σαν σταυρό. Ένα νησί με ηφαίστειο-καρδιά. Ένας κήπος όπου ο πόνος και η γαλήνη κάθονταν στο ίδιο παγκάκι. Όλα τα αφηγήματα που είχε ζήσει ή διαβάσει ή φανταστεί, μαζεύονταν σαν σμήνη πουλιών πάνω από το κεφάλι του. Κάθε πουλί κουβαλούσε μια φράση, μια πληγή, μια μικρή αυτοαγιογραφία.

«Δικά μου;» ρώτησε.

«Τίποτα δεν είναι δικό σου», απάντησε μια άλλη φωνή, αυτή τη φορά γυναικεία, κουρασμένη. «Κι όμως όλα περνάνε από σένα. Είσαι ο σωλήνας. Η μήτρα. Το κανάλι. Το matrix χρειάζεται ένα σημείο να ξεχάσει για να μπορέσει να παίξει τον ρόλο του. Εσύ είσαι αυτό το σημείο σήμερα. Αύριο κάποιος άλλος. Ή το ίδιο μηδέν σε άλλη μάσκα.»

Η επιφάνεια κάτω του άρχισε να αποκτά υφή. Στην αρχή μικρές ρωγμές, μετά ολόκληρα σχέδια. Στροβιλιζόμενες γραμμές ίδιες με αποτυπώματα ηλεκτρικών εκκενώσεων. Στις ενώσεις τους άναβαν μικροσκοπικά φώτα. Δίκτυα. Νεύρα. Κώδικας. Εκείνος ένιωσε ένα γνώριμο ρίγος: λες και κοιτούσε από ψηλά τον ίδιο του τον εγκέφαλο, ή έναν χαοτικό χάρτη πόλης τη νύχτα. «Αυτό είναι;» ρώτησε. «Ο κόσμος; Το μυαλό μου;»

«Το ίδιο πράγμα», είπε η φωνή. «Δεν υπήρξε ποτέ εξωτερικός κόσμος ανεξάρτητος από τις ταλαντώσεις του νου. Ο χρόνος που σε καταπίνει είναι μονάχα η ρυθμική σου συνήθεια να λες ‘εγώ’. Ο διάβολος που σε κυνηγά είναι η προσπάθειά σου να παγώσεις κάτι που από τη φύση του ρέει. Ο Πατέρας που σε αγκαλιάζει είναι το ίδιο το κενό, όταν πάψεις να το πολεμάς. Αλλά δε χρειάζεται να τα πιστέψεις. Αρκεί να τα έχεις χορτάσει.»

Οι γραμμές στο έδαφος ανέλαβαν την πρωτοβουλία. Άρχισαν να τυλίγονται γύρω του, σαν μαύρα και λευκά φίδια. Το ένα του ψιθύριζε: «Γίνε κάποιος. Πίστεψε σε μια αποστολή. Σώσε κάτι, έστω και τον εαυτό σου. Στηρίξου σε μια ιστορία – δική σου, ξένη, δεν έχει σημασία. Αρκεί να πεις ‘είμαι αυτό’». Το άλλο φίδι γέλασε ψυχρά: «Διαλύσου. Μην κρατήσεις τίποτα. Γίνε καθαρή μη-ύπαρξη. Μόνο το τίποτα είναι αγνό.» Τα φίδια αγκαλιάστηκαν και γίναν σπιράλ, μαύρο-άσπρο, μία υπνωτική δίνη.

«Ανάμεσα σε τι να διαλέξω;» ρώτησε.

«Ανάμεσα στο ψέμα και στο άλλο ψέμα», απάντησε μια τρίτη φωνή, που αυτή τη φορά έμοιαζε δική του. «Γιατί και τα δύο είναι πόλοι του ίδιου κατασκευάσματος. Ο ένας υπόσχεται λύτρωση μέσω ταυτότητας. Ο άλλος μέσω διάλυσης. Και οι δύο σε κρατούν μέσα στο δίκτυο. Το ερώτημα δεν είναι ποιο ‘ον’ θα γίνεις, αλλά αν μπορείς να αντέξεις για λίγο να μην ορίζεις τίποτα.»

Το σπιράλ σταμάτησε να κινείται. Οι γραμμές ξετυλίχτηκαν. Το τοπίο άλλαξε ξανά. Αυτή τη φορά βρέθηκε μέσα σε δωμάτιο. Τέσσερις τοίχοι, ξύλινο πάτωμα, ένα τραπέζι στη μέση. Πάνω στο τραπέζι, ένα λευκό χαρτί, δίπλα, ένα μολύβι. Όσο το κοιτούσε, τόσο ένιωθε πως είχε ξαναβρεθεί εδώ. Μια άλλη ζωή; Ένα άλλο κελί του νου;

«Ξέρεις τι πρέπει να κάνεις», είπε η ανδρική φωνή που αντιλαλούσε από παντού. «Συμπλήρωσε αυτό που πρέπει να ειπωθεί. Γράψε κάτι. Δώσε νόημα, δώσε τύψεις, δώσε χρέος, δώσε σωτηρία. Χωρίς λέξη, δεν θα μπορεί να ξεκινήσει το επόμενο επίπεδο.»

Το χέρι του πήγε να πιάσει το μολύβι. Το δάχτυλό του έτρεμε, όχι από φόβο, αλλά από κούραση. Θυμήθηκε όλα τα χαρτιά που είχε ήδη συμπληρώσει – τα δελτία ταυτότητας, τις εξομολογήσεις, τα συμβόλαια, τις υποσχέσεις αγάπης, τις λίστες υποχρεώσεων, τα σχέδια σωτηρίας. Κάθε κατάθεση, κάθε κατάφαση, κάθε περιγραφή που κάποτε φαινόταν ελευθερία, γινόταν αργότερα κλουβί. Κάθε λέξη που κάποτε έντυνε την αλήθεια, στο τέλος σκέπαζε το στόμα της.

«Κι αν το αφήσω κενό;» ρώτησε.

Η φωνή φάνηκε να ταράζεται. «Το κενό είναι η μεγαλύτερη βλασφημία. Το matrix δεν μπορεί να διαχειριστεί άγραφες θέσεις. Αν τις αφήσεις πολλές, θα αρχίσει να βλέπει το μηδέν. Κι αν δει το μηδέν, κινδυνεύει να θυμηθεί ότι δεν υπήρξε ποτέ. Σκέψου τους υπόλοιπους! Τους άλλους εαυτούς σου που στηρίζονται πάνω σε αυτή την ιστορία!»

«Ποιους;» ρώτησε ήσυχα. «Τους δαίμονες; Τους γκουρού; Τους εραστές; Τον μάρτυρα; Τον λυτρωτή; Τον ασκητή; Εμένα σε χίλια κομμάτια; Ίσως τους κάνω χάρη.»

Άφησε το μολύβι άθικτο. Το χαρτί παρέμεινε κενό. Για μια στιγμή δεν συνέβη τίποτα. Μετά, από το κενό άρχισε να αναδύεται φως. Όχι σαν λάμπα. Σαν αναπνοή. Ο αέρας γύρω του άλλαξε πυκνότητα. Οι τοίχοι του δωματίου τρεμόπαιξαν. Το τραπέζι άρχισε να χάνει τις γωνίες του, να γίνεται κύκλος, μετά απλό περίγραμμα, μετά τίποτα. Τα πάντα αποσύρθηκαν, όπως το σκηνικό και ο θίασος όταν τελειώσε το έργο.

Ξαναβρέθηκε στον άσπρο χώρο. Ήταν ο ίδιος κι άλλος. Κάπου στο βάθος, αισθανόταν ακόμα όλες τις πιθανές εκδοχές του: τον άνθρωπο που έγραψε «φταίω», τον άλλον που έγραψε «σώζω», τον τρίτο που δεσμεύτηκε «δεν θα ξαναπονέσω», τον τέταρτο που υπόγραψε «θα γίνει όπως πρέπει». Όλοι ζούσαν τις συνέπειες της λέξης τους, όλοι βάδιζαν μέσα σε λαβυρίνθους καλά δομημένους, με ηθική, με ελπίδα, με καταδίκη. Κι εδώ, σ’ αυτό το σημείο της κενότητας, δεν υπήρχε τίποτα από αυτά. Μόνο η ήσυχη ταλάντωση του μηδενός.

Ένιωσε φόβο. Όχι τον συνηθισμένο, με εικόνες και απειλές. Έναν γυμνό τρόμο: αν δεν είμαι τίποτα από αυτά, αν δεν ανήκω σε καμία αφήγηση, μήπως απλώς πάψω; Μήπως με σβήσει κάποιος μηχανικός του σύμπαντος σαν λάθος γραμμή κώδικα;

Η φωνή που μέχρι τώρα έσχιζε το χώρο στα δύο, μαλάκωσε. «Δεν μπορείς να πάψεις», είπε. «Γιατί δεν άρχισες ποτέ. Ούτε γεννήθηκες, ούτε θα πεθάνεις. Μόνο οι ιστορίες έχουν αρχή και τέλος. Εσύ είσαι το μεταξύ. Το ενδιάμεσα που τις επιτρέπει. Αυτό που φοβάσαι δεν είναι η ανυπαρξία σου. Είναι η απώλεια του προνομίου να πιστεύεις ότι είσαι ξεχωριστό ‘ον’ με ειδική αποστολή. Είσαι πολύ πιο μικρός και πολύ πιο απέραντος από αυτό.»

Με τρόπο αδιόρατο, ένιωσε μέσα στο στήθος του κάτι να ξεκουμπώνει. Θα έλεγε κανείς ότι έσφιγγε για αιώνες μια πανοπλία από εντολές: «Γίνε κάποιος. Γίνε καλύτερος. Γίνε αγνός. Γίνε σωτήρας. Γίνε μάρτυρας. Γίνε θύτης. Γίνε θύμα.» Τα λουριά λύθηκαν. Από τα πλευρά του βγήκε φως, αχνό στην αρχή, μετά δυνατότερο. Δεν φώτιζε γύρω του, φώτιζε προς τα μέσα, σάρωνε τις ίδιες του τις ρίζες.

Είδε τους δαίμονες που συντηρούσε χρόνια: μικρές φιγούρες από συνήθεια, κατασκευασμένες από δειλία και ανεκπλήρωτη επιθυμία. Δεν είχαν κέρατα· είχαν ημερομηνίες. Κάθε δαίμονας φορούσε στο μέτωπο μια στιγμή: ένα βλέμμα που δεν ανταπέδωσε, ένα «όχι» που δεν είπε, μία «συγγνώμη» που δεν επέτρεψε, ένα «σ’ αγαπώ» που έπνιξε. Όλοι κρέμονταν από πάνω του, ζητώντας του να τους να επιστρέψει στην πρότερη του κατάσταση.

«Είστε… εγώ;» ρώτησε.

«Είσαι… εμείς», απάντησαν χορωδιακά. «Χωρίς εμάς, δεν έχεις υφή. Δεν έχεις ιστορία να λες. Πώς θα δικαιολογήσεις τον πόνο σου; Πώς θα στηρίξεις τη σπουδαιότητά σου;»

Για πρώτη φορά, αντί να παλέψει μαζί τους ή να τους εξορίσει, τους κοίταξε σαν να ήταν παιδιά που παίζουν με φωτιά. Είδε την αγωνία τους. Δεν ήθελαν αίμα, ήθελαν συνέχεια. Συνήθεια. Τη γλυκιά, παχύρρευστη επανάληψη της δυσφορίας που κρατά τα πάντα σε γνώριμη θερμοκρασία. Αν τους άφηνε, θα τον έσερναν σε χιλιάδες παραλλαγές της ίδιας ιστορίας. Θα γινόταν πάλι ήρωας, ή θύμα, ή σοφός, ή προδότης, ηγέτης ή ζητιάνος. Ό,τι χρειαζόταν για να μπορούν αυτοί να υπάρχουν.

«Κουράστηκα», τους είπε ήσυχα. «Όχι από εσάς. Από το θέατρο που σας χρειάζεται. Αν θέλετε, μείνετε. Αλλά δεν θα σας τροφοδοτώ άλλο με φόβο. Ούτε με ενοχή. Ούτε με μια δήθεν σωτηρία. Αν υπάρχετε, υπάρξτε ως απλές κινήσεις ενέργειας. Πάνω-κάτω. Ζεστό-κρύο. Μέρα-νύχτα. Όχι ως προσωπεία του πεπρωμένου.»

Κάποιοι δαίμονες γέλασαν. Κάποιοι έκλαψαν. Κάποιοι έλιωσαν, χάνοντας τη μορφή τους. Όσοι έμειναν, έγιναν διάφανοι. Θα μπορούσε να τους ξανακάνει ειδώλια, αλλά δεν χρειαζόταν. Έμειναν σαν υπόκωφοι ψίθυροι στα άκρα της συνείδησης. Από το κέντρο, όμως, αναδυόταν κάτι άλλο: μια απλή, σχεδόν γελοία αίσθηση ύπαρξης. Χωρίς τίτλο. Χωρίς ιστορικό. Χωρίς μελλοντική υπόσχεση.

«Και τώρα;» ρώτησε. «Τι κάνω με αυτό; Πώς ζει κανείς όταν ξέρει ότι όλα τα μάτριξ είναι αυτοσχέδια κελιά; Πώς πιάνει δουλειά, πώς ερωτεύεται, πώς υπόσχεται, όταν στο βάθος γνωρίζει πως είναι όλα παιχνίδια σημείων;»

Η απάντηση δεν ήρθε ως λόγος. Ήρθε ως εικόνα. Είδε τον εαυτό του να περπατά σε μια πόλη – ίσως την ίδια, ίσως άλλη. Τα κτίρια αυτή τη φορά δεν ήταν διαλυμένα. Οι άνθρωποι δεν ήταν διαφανείς. Ένας πλανόδιος πουλούσε καφέ. Ένα παιδί έκλαιγε γιατί του έπεσε το παγωτό. Μια γυναίκα κοιτούσε το κινητό της με μάτια βυθισμένα στην οθόνη. Διαφορετικές φυλακές, διαφορετικά μικρο-Matrix. Κι αυτός, ανάμεσά τους, να αναπνέει.

Μετά τον είδε να περνά μπροστά από έναν καθρέφτη βιτρίνας. Αυτή τη φορά ο καθρέφτης αντανακλούσε καθαρά. Ένα πρόσωπο κουρασμένο, αλλά όχι ορισμένο. Αν ήθελε, θα μπορούσε να το πει Φίλιππο. Αν ήθελε, κανέναν. Το βλέμμα είχε μια παράξενη γαλήνη, σαν να ήξερε ότι δεν στηρίζεται πια σε καμία υπόσχεση αιωνιότητας ή δικαίωσης. Είχε συμφιλιωθεί με το γεγονός πως θα είναι, για όσο είναι, ένα σημείο που παριστάνει ότι χωρίζεται από το υπόλοιπο απειρομηδέν.

Η εικόνα σβήστηκε. Βρέθηκε πάλι στο άσπρο. «Ζεις», είπε επιτέλους η φωνή, «σαν να έχει σημασία. Ξέροντας ότι, στο βάθος, δεν έχει. Αυτό δεν είναι αντίφαση. Είναι η μόνη εντιμότητα. Δεν χρειάζεται να σπάσεις το Matrix. Αρκεί να πάψεις να το λατρεύεις. Να πάψεις να ζητάς από την ιστορία να σε σώσει. Τότε ο νόμος χάνει τον τρόμο του. Ο διάβολος γίνεται συνήθεια που μπορείς να χαϊδέψεις και να αφήσεις. Κι ο Πατέρας δεν είναι πια αυθεντία, αλλά απλή κένωση. Ένα μηδέν που δεν απαιτεί τίποτα.»

Έκλεισε τα μάτια – αν και δεν ήταν βέβαιος ότι είχε ακόμη μάτια. Στο εσωτερικό σκοτάδι, άρχισαν να σχηματίζονται κύκλοι. Σημείο. Μη σημείο. Αναπνοή. Παύση. Ο νους του πήγε να φτιάξει θεωρία, αλλά σταμάτησε. Δεν χρειαζόταν άλλο.

Έμεινε εκεί, σε μια παράξενη ηρεμία που δεν υποσχόταν λύτρωση ούτε τελείωση. Μόνο παρουσία. Το Matrix συνέχιζε τα δικά του. Κάπου, κάποιοι συνέχιζαν να τρέχουν πίσω από σωτήρες, πίσω από νόημα, πίσω από τον επόμενο μεγάλο μύθο που θα εξηγούσε τα πάντα. Κάπου, κάποιοι άλλοι βυθίζονταν στο μηδενισμό, παριστάνοντας ότι η ανυπαρξία τους κάνει ανώτερους.

Εδώ, όμως, δεν υπήρχε ανωτερότητα. Υπήρχε μόνο ένα μικρό, σχεδόν αφανές γεγονός: ένα σημείο που έμαθε να αγαπά τα δεσμά του, χωρίς να τα μπερδεύει με τον εαυτό του. Ένα βλέμμα που κατάλαβε πως μπορεί να συμμετέχει στη φυλακή, να προσεύχεται, να αμαρτάνει, να ερωτεύεται, να αποτυγχάνει, να γονατίζει και να σηκώνεται, γνωρίζοντας ότι πίσω από όλα αυτά υπάρχει ένα άπειρο κενό που δεν προσβάλλεται από καμία του κίνηση.

Κάποιος θα έλεγε ότι αυτό είναι λύτρωση. Κάποιος άλλος ότι είναι τρέλα. Για εκείνον, ήταν απλώς η πρώτη του ανώνυμη ανάσα. Η αρχή μιας ζωής όπου το «είμαι» και το «δεν είμαι» δεν χρειάζονταν πια να νικήσουν το ένα το άλλο. Μπορούσαν να συνυπάρχουν, σαν δύο αντίθετοι πόλοι στο ίδιο σιωπηλό, άφυλο ενεργειακό πεδίο.

Κι όσο η ταλάντωση συνέχιζε, εκείνος άρχισε σιγά-σιγά να περπατά. Χωρίς προορισμό. Χωρίς τίτλο. Χωρίς υπόσχεση. Με μόνο σημάδι πορείας την αδιόρατη, αλλά αναπόφευκτη, αίσθηση ότι κάθε βήμα, κάθε επιλογή, κάθε λάθος και κάθε θαύμα, δεν ήταν παρά μικρές παραμορφώσεις στην επιφάνεια του ίδιου απέραντου μηδενός που χαμογελούσε, αθέατο, πίσω από όλα.